İlköğretim Dersleri

Ortaöğretim Dersleri

Karma-Karışık

Site İstatistikleri

Toplam Üye:2285
Son Üyemiz:ibmlgufkaf
Son Ziyaretçi:gökmen
İçerik:6489
İçerik Okunma:6544340
Türkçedeki Ses Değişiklikleri, Türkçedeki Başlıca Ses Olayları PDF Yazdır e-Posta
Administrator tarafından yazıldı.   
Salı, 04 Mayıs 2010 23:00

TÜRKÇEDEKİ SES DEĞİŞİKLİKLERİ

 

Ses değişmesi, bir kelimede bir sesin, yerini başka bir sese bırakmasıdır. Yeni ses, eski sese genellikle yakın bir ses olur. Ses değişmesi, her dilde görülen, dillerin tabiatında olan bir olaydır.

Canlı bir varlık olan dil, tarihi içinde kendi sistemine uygun olarak sürekli gelişir ve değişir. Bu değişme, yalnızca yabancı dillerden kelime almakla olmaz, dilin yerli kelimeleri de bazı değişme ve gelişmelere uğrarlar. Örneğin; bugün kelime başında d diye söyleyip yazdığımız bütün Türkçe asıllı kelimeler, eskiden t ile başlıyordu: tağ ‘dağ’, temir ‘demir’ gibi. Tarih ile bugün arasında ses değişikliklerine dayalı farklılıklar olduğu gibi, böyle farklılıklar, aynı zaman diliminde, fakat değişik bölgeler arasında da olur. Esasen ağızlarda da coğrafi bölgeler arasındaki bu ses değişmelerinden temellenir. Örneğin, yazı dilinde k ile başlayan kimi kelimeler, yurdumuzun bazı bölgelerinde g ile söylenir: gabak, gişi, guru gibi.

Ses değişmelerinin bir kısmının sebebi belli değildir. Çoğu ses değişmelerine ise, söyleyiş kolaylığı ve emek tasarrufu sebep olur.

Ses değişmelerinin hepsi yazıya yansıtılmaz. Özellikle bölgesel olanlar, konuşmada kalır. Örnek olarak İstanbul kelimesini İstambul şeklinde de söylüyoruz, ama böyle yazmıyoruz. Günlük standart dile ait ses değişiklikleri zamanla yazı diline yansır. Örnek olarak şimdi Perşembe şeklinde söyleyip yazdığımız kelime eskiden Perşembe söylenip perşenbe yazılıyordu. Zamanla, yazılış biçimi yazıya aynen yansıdı.

 

BAŞLICA SES OLAYLARI

1)ÜNLÜ DÜŞMESİ

Sözcüklere çekim ve yapım eklerinin gelmesi ve bileşik sözcüklerin yapı sırasında bir ünlünün kaybolmasına ünlü düşmesi denir. Türkçede kökler genellikle değişmez. Ancak, bazı durumlarda bir ünlünün düştüğü görülür. Ünlü düşmesinin görüldüğü durumlar şunlardır:

a)Organ Adlarında Ünlü Düşmesi

Ağız, burun, alın, omuz, göğüs, beyin, boyun, karın gibi organ adlarının ikinci hecelerinde dar ünlüler bulunmaktadır. Bu sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki ünlüler düşer:

Ağız  à  ağzıma

Alın  à  alnıma

Omuz à omzuma

 

Akrabalık belirten oğul, kayın sözcüklerine de ünlü ile başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki ünlü düşer:

Oğul  à oğlum

Kayın à kaynım

 

Tamlama eki olan organ adlarında ünlü düşer:

Çocuğun beyni, annemin ağzı, Serpil’in boynu gibi

 

Baldır, topuk gibi bazı organ adlarında ünlü düşmez.

Baldırı çıplak.

Topuğum ağrıyor.

 

b)Yabancı Sözcüklerde Ünlü Düşmesi

Arapçadan dilimize geçen bazı yabancı kökenli sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek alınca, hecedeki ı,i,u,ü dar ünlüleri düşer.

Fikir àfikriniz

Akıl àaklınız

Emir àemri

Zihin àzihniniz

Keyif àkeyfi

 

Arapçadan Türkçeye geçmiş sözcükler, etmek-olmak yardımcı eylemleriyle birleşince ikinci hecedeki dar ünlü düşer:

Sabır àsabretmek

Hapis àhapsetmek

Kayıp àkaybolmak

Zehir àzehrolmak

 

c)Hece Düşmesi (Bileşik Sözcüklerde Ünlü Düşmesi)

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Bu nedenle ünlü ile biten sözcükler, ünlü ile başlayan başka bir sözcük ile birleşirse, ünlülerden biri düşer bu durumda bir hece kaybolur. Bu nedenle bu olaya hece düşmesi ya da hece yutumu denir.

Cuma + ertesi àcumartesi

Kahve  + altı àkahvaltı

Ne + için àniçin

Sütlü + aş àsütlaç

 

d)Eklerde Ünlü Düşmesi

Ünlü ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek gelirse, ünlülerden biri düşer:

anne + im àannem

masa + ımız àmasamız

iki + inci àikinci

 

2)ÜNSÜZ DÜŞMESİ

Kelimenin bünyesinde bulunan ünsüzlerden birini söyleyişte veya ek alma sırasında düşmesine denir.

Yaylakàyayla

Kışlakàkışla

Ölügàölü

 

Bazı kelimeler, küçültme eki aldığında kelimenin sonundaki “k” ünsüzü düşer.

Ufak-cıkàufacık

Küçük-cükàküçücük

Yumuşakàyumuşacık

 

Bazı kelimelerde “-l” eki ile fiil türetilirken de kelime sonundaki “k” ünsüzü düşer.

Yüksekàyüksel-

Alçakàalçal-

 

Arapçadan dilimize giren bazı isimlerde yan yana olan ünsüzlerden biri düşer.

Hammamàhamam

Haccàhac

Hakkàhak

 

 

3)SES TÜREMESİ

 

a)Ünlü Türemesi

Türkçede sözcük başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bu nedenle yabancı dillerden Türkçeye geçen ve iki ünsüzle başlayan sözcüklerin başına ya da iki ünsüzün arasına bir ünlü gelir. Türkçede iki türlü ünlü türemesi vardır.

 

Ön Seste Ünlü Türemesi

Slavàislav

Stasyonàistasyon

Skalaàiskele

Scarpinaàiskarpin

 

İç Seste Ünlü Türemesi

İki ünsüzle başlayan bazı yabancı kökenli sözcüklerde ünsüzlerin arasında bir ünlü türer. Ancak, bu durum konuşma dilince görülür. Bu durumda görülen ünlü türemesi yazı dilinde genellikle gösterilmez:

Gramàgıram

Trenàtiren

Traktöràtıraktör

Turizmàturizim

 

Genellikle Arapçadan dilimize geçen bazı sözcüklerde iç seslerde iki ünsüz arasında bir ünlü türer:

Aklàakıl

Azmàazim

Kibràkibir

Devràdevir

Nakşànakış

Zikràzikir

 

b)Ünsüz Türemesi

Kelimelerin aslında bulunmayan bir ünsüzün ön, iç ve son ses olarak ortaya çıkması olayına “ünsüz türemesi” denir.

 

Başta Ünsüz Türemesi

Türkçede ünlü ile başlayan kimi kelimelerin önüne ünsüz getirilmektedir.

Öyükàhöyük

Ilanàyılan

Ildızàyıldız

Uràvur

 

Ortada Ünsüz Türemesi

 

Maiàmavi

Acaibàacayip

Fiatàfiyat

Zaifàzayıf

 

 

Ekleme Sırasında Oluşan Ünsüz Türemesi (Kaynaştırma ünsüzü)

 

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Ünlü ile biten kelimeler, kök halinde iken ad durum eklerinden belirtme veya yönelme ad durum ekleriyle zaman veya kip eklerinden ünlü ile başlayan ekleri alırsa araya kaynaştırma ünsüzü olarak adlandırdığımız “y” girer.

 

Baklava-y-ı beğendin mi?

Birlikte oyna-y-alım mı?

Size çay demle-y-ebilirim.

 

Sonda Ünsüz Türemesi

Peydaàpeydah

Şimdiàşimdik

 

4)BENZEŞME

Kelime içindeki seslerden birinin diğerini etkileyerek kendine benzetmesi sonucu oluşan ses değişmesine denir.

a.Gerileyici Benzeşme

Türkçede çift dudak ünsüzü “b” , kendinden önce gelen “n” ünsüzünü, çift dudak ünsüzü “m”ye dönüştürür.

AnbaràAmbar

ÇenberàÇember

PenbeàPembe

SünbülàSümbül

Konuşmadaki gerileyici benzeşme yazı dilinde yoktur.

SonbaharàSombahar

BinbaşıàBimbaşı

Bir de kelime içinde sonraki sesin önceki sesi etkileyerek kendine benzetmesi durumu vardır. Buna da gerileyici benzeşme denir.

KiseàKese

SerayàSaray

Enciràİncir

b.İlerleyici Benzeşme

Kelime içindeki önceki sesin kendinden sonrakini etkileyerek kendine benzetmesi durumuna denir.

AkçeàAkça

Ne araàNere

MüslimanàMüslüman

c)Ünsüz Benzeşmesi

Kelimede yan yana bulunan ünsüzler birbirini etkileyerek ses değişimlerine sebep olur.Bu ses olayına ünsüz benzeşmesi denir.Bu kurala göre ötümlü(sedalı) ünsüzler,ötümlü ünsüzlerle,ötümsüz(sedasız) ünsüzler ötümsüz ünsüzlerle yan yana gelmektedir.

 

Ötümlü ünsüz + ötümlü ünsüz

Sevgi, iğde, üzgün

Ötümsüz ünsüz + ötümsüz ünsüz

Keski, içki, etki

 

*Ünsüz benzeşmesi eklemede kendisini daha iyi belli eder.

Sert ünsüzden sonra sert ünsüz gelir.

At-tı

Seç-ti

Yumuşak ünsüzden sonra yumuşak ünsüz gelir.

Al-dı

Ver-gi

 

*Kelimenin içindeki sürekli ünsüzler (l,m,n,r,v,y) hem ötümlü hem de ötümsüz ünsüzlerle yan yana gelebilir.

Yangın/yankı

Yolcu/alçı

Yumru/kamçı

 

*Birleşik kelimelerde, terimlerde veya yabancı dillerden giren kelimelerde ünsüz benzeşmesi ünsüz benzeşmesi aranmaz.

*Türkçede kelime ortasında “s” ünsüzünden sonra “b” bulunmaz. Bu sebeple yabancı dillerden alınan kelimelerde kelime ortasında “s” den sonra “b”ler “p” olur.

İsbatàispat

Müsbetàmüspet

Tesbihàtespih

 

5)SERT ÜNSÜZLERİN YUMUŞAMASI

Türkçe sözcüklerin sonunda bulunan p,ç,t,k ünsüzleri iki ünlü arasında yumuşayarak b,c,d,g,ğ’ye dönüşür.

Kitapàkitabı

Ağaçàağacı

Özel adlarda sözcük sonundaki sert ünsüzler, iki ünlü arasına geldiğinde yazı dilinde değiştirilmez:

Serapàserap’ı

Turgutàturgut’u

 

Tek heceli sözcüklerin sonundaki sert ünsüzler, iki ünlü arasında yumuşamaz:

topàtopu

kaçàkaça

kökàkökü

Çift heceli bazı sözcüklerde sert ünsüzler iki ünlü arasında yumuşamaz:

anıtàanıtı

boyutàboyutu

taşıtàtaşıtı

Yabancı kökenli bazı sözcüklerin sonlarında bulunan sert ünsüzler iki ünlü arasında yumuşamaz:

kampàkampı

maçàmaçı

aşkàaşkı

Sözcük sonunda ‘n’ ünsüzünden sonra gelen ‘ç,k’ sesleri bir ünlü ile karşılaşınca yumuşayarak ‘c,g’ olur.

Gençàgenci

Basınçàbasıncı

Cenkàcengi

 

6)DÜZLEŞME

Küçük ünlü uyumuna göre düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelmez. Bu sebeple kelimelerde düzleşme görülür. Düzleşme, Eski Türkçede Batı Türkçesine geçişten sonra ortaya çıkmıştır.

Artukàartık

Aruàarı

Yazukàyazık

 

7)YUVARLAKLAŞMA

Düz ünlülerin, dudak ünsüzü olan b,m,p,v’nin etkisi ile yuvarlak ünlüye dönüşmesine yuvarlaklaşma denir.

Avıçàavuç

Karpızàkarpuz

Kavıràkavur

Yamıkàyamuk

 

8)ÜNLÜ DARALMASI

Türkçede bazı ünsüzler, önündeki veya ardındaki ünlülerin değişmesine sebep olmaktadır. Bu durum, ünlülerin değişerek daralması sonucunu meydana getirmektedir.

Eyiàiyi

Böyükàbüyük

Gözelàgüzel

Ayrıca; şimdiki zaman eki “-yor’un tek şeklinin olması ve dar ünlülerle kullanılması (-ıyor, -iyor, -uyor, -üyor) daralmaya yol açmaktadır. Bu yüzden, geniş düz ünlüler (a,e) ile biten fiillerde ünlü daralması görülür.

Oyna+yoràoynuyor

Özle+yoràözlüyor

Ağla+yoràağlıyor

*”ye-“ ve “de-“ fiilleri de geniş ünlü ile başlayan bir ek aldığında daralma olur.

Ye+(y)ecekàyiyecek

De+(y)ecekàdiyecek

 

9)DUDAKSILLAŞMA

Kelimelerdeki yuvarlak ünlüler bazı ünsüzleri dudak ünsüzüne dönüştürür. Buna dudaksıllaşma denir.

g,ğ=v

öğàöv-

koğàkov-

söğàsöv-

 

n=m

donuzàdomuz

konşuàkomşu

 

10)AŞINMA/ERİME

Genellikle konuşma dilinde “ğ” sesi “y” ve “h” sesleri aşınarak yanındaki ünlü ile birleşip onun uzamasına yol açar.

Ağızımàâzım

Bağrımàbârım

 

ÖĞRENCİLERE ANLATIM

 

Öğrencilere bu konu anlatılırken öncelikle; sert ünsüz, sürekli ünsüz gibi kavramlar açıklanmalıdır. Bu konuda çeşitli kalıplardan yararlanılabilir. Fıstıı şahap gibi. Öğrenciler bu sayede bu harfleri unutmayacaktır.

Harfler öğretildikten sonra iki öğrenci tahtaya kaldırılır. Birinci öğrenciden, sonu sert ünsüzle biten, kök halinde bir kelime söylemesi ve bunu tahtaya yazması istenir. Öğretmen bu kelimeye ünlü ile başlayan bir ek getirir. Yeni kelime ikinci öğrenciye yazdırılır ve ona ses olayının ne olduğu sorulur. Bu işlem diğer öğrenciye de uygulanır. Tüm sınıf bu şekilde karşılıklı olarak bu işlemi uygular. Her beş veya on kişi sonra, ses olayı değiştirilir. Böylece öğrenciler konuyu daha iyi kavramış olurlar.

 

SORULAR

 

Bir kömür dumanıyla tütsülendi akşamlar,

Gurbete düşmüşlerin başına çöktü damlar.

 

* İlk üç soruyu parçaya göre cevaplandırınız.

 

1)Beyitte bulunmayan ses olayı hangisidir?

a) ünlü düşmesi

b)ünsüz düşmesi

c)benzeşme

d)ünsüz türemesi

 

2)Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Ünlü ile biten bir kelimeye, ünlü harf ile başlayan bir ek getirildiğinde araya kaynaştırma harfi girer. Beyitte hangi kelime buna uygundur?

a) düşmüşlerin

b) başına

c) dumanıyla

d)  tütsülendi

 

3) kelimede yan yana bulunan ünsüzler birbirini etkileyerek ses değişmesine sebep olur. Buna ünsüz benzeşmesi denir. Beyitteki hangi kelimede bu görülür.

a) kömür

b) gurbete

c) çöktü

d) akşamlar

 

4) Arapçadan Türkçeye geçmiş sözcükler, etmek-olmak yardımcı eylemleriyle birleşince, ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Hangi kelime buna uyar.

a) fikir

b) kayıp

c) keyif

d) zihin

 

 

 

 

 

5) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi yoktur?

a) Ödevlerimi çabucak bitirdim.

b) Bugün nedense başım ağrıyor.

c) Bahçeyi temizlemeyi unutma.

d) Boynunda çok güzel bir atkı vardı.

 

6) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi vardır?

a) kapıcı çöpleri topluyor.

b) kulağa hoş gelen bir sesi vardı.

c) kahvaltıda peynir ekmekle idare etti.

d) İstanbul’a gitmek için son hazırlıklarını yaptı.

 

7) Organ adlarına ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, ikinci hecedeki ünlü düşer. Aşağıdaki hangi kelimelerin hangisinde bu olay görülmez?

a) ağız

b) burun

c) topuk

d) göğüs

 

8) Türkçede eklerde de ünlü düşmesi görülür. Hangi cümlede buna örnek vardır?

a) Beş kilo peynir almış eve.

b) Rüzgârda saçları dalgalanıyordu.

c) Doğa sabahı karşılıyordu.

d) Yedincilik, kariyerinin en kötü derecesiydi.

 

9) Türkçede i-mek fiili kelimeyle birleşince ünlü düşmesi görülür. Aşağıdaki cümlelerin hangisi bu olaya örnektir?

a) Yollarını bekledim görüneceksin diye.

b) Her akşam aynı saatte eve gelirdi.

c) Yollarda beklenen bir kadın mı var?

d) Ufkumda bulutlar kümelerken kara bahtım.

 

10)’Gönlünü kaptırdı, zalim bir gence.’ Cümlesinde kaç ses olayı vardır.

a) 3

b) 2

c) 1

d) 4

 

11) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesine örnek bir sözcük vardır?
A) Namık Kemal "vatan şairi" olarak tanınır.
B) Yahya Kemal Beyatlı yıllarca değişik ülkelerde elçilik yapmıştır.
C) Orhan Veli İstanbul'u bir tepeden seyretmişti.
D) Hamit, "Makber" adlı şiirini Fatma Hanım için yazmıştır.

12) . Türkçede "p, ç, t, k" sert ünsüzlerinden biriyle biten sözcükten sonra, ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu kurala uyar?
A) Zarafet B) Rest C) Gayret D) Ümit


13) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi olmuştur?
A) Hamburg macerası hüsran ile sona erdi.
B) Bu öğrencinin kaydını hemen yapalım.
C) 1959 yılında topluluk iyice bir elekten geçti.
D) Sorunsuz bir yaşam sürdürmek istiyoruz.

14) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?
A) Karşımıza her gün ayrı bir sorunla çıkıyordu.
B) Eve gelince dolaptan tam üç bardak soğuk su içtim.
C) Önlemlerinizi bugünden almazsanız sonra üzülürsünüz.
D) Kuyunun dibinde elli santim su kalmıştı.

15) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?
A) Giysilerin kime ait olduğunu biliyorum.
B) Yemeğimizi bir saat sonra yiyeceğiz.
C) Çocuklar sevinçten çığlıklar atıyordu.
D) Ne dediğini bir daha tekrarlar mısın?

 

16) Bomba şimşekleri beyninden inip her siperin
Sönüyor göğsünün üstünde o aslan neferin
Yukarıdaki her iki dizede görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ünlü daralması
B) Ünlü düşmesi
C) Ünsüz düşmesi
D) Sert sessiz benzeşmesi

17) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesi vardır?
A) Onu ilk gördüğümde örgülü saçlı, küçücük bir kızdı.
B) Yepyeni bir çağ var önümüzde yaşanacak.
C) Kısacık ömrüne birçok yararlı iş sığdırmıştı.
D) Seksen günde devr–i âlem yaşamış birileri.

18) Aşağıdaki sözcüklerin hangisi ünlü ile başlayan bir ek aldığında ünsüz yumuşamasına uğrar?
A) Taşıt B) Bulut C) Hukuk D) Öğüt

19) Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz benzeşmesine uymamaktan kaynaklanan bir yazım yanlışı vardır?
A) Bugün saat 1.30'da buluşacağız.
B) Okul anılarından hasretle bahseder.
C) Gerçekden bütün bunları biz mi yaşadık?
D) İnsan olgunlaştıkça çevresindekilere daha çok önem veriyor.

20) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına örnek vardır?
A) Bol bol örnek vererek konuların daha iyi anlaşılmasını sağlıyor.
B) Dersanelerde her konuda bol bol test bulabilirsiniz.
C) Buraya park edemezsiniz, levhasını görmemiştim.
D) Mavi renkteki bütün kalemlerini almıştı.

 

CEVAPLAR: 1.B 2.C 3.C 4.B 5.C 6.C 7.C 8.D 9.B 10.D 11.C 12.D 13.B 14.A 15.B 16.B 17.A 18.D 19.C 20.A

 

 

KAYNAKÇA

 

GÜLENSOY, Tuncer. Türkçe El Kitabı, Kayseri,1995

 

HENGİRMEN, Mehmet. Türkçe Temel Dil Bilgisi, Şubat 1998

 

BARIN, Erol ve Celal Demir. Türkçe Dil Bilgisi, Ses Bilgisi, Öncü Yayınları, Ankara

Son Güncelleme: Cumartesi, 02 Ekim 2010 18:43
 

Yorum ekle

Yapılan Yorumlar

Facebook Grubumuza Katılın!

Site Bilgileri