İlköğretim Dersleri

Ortaöğretim Dersleri

Karma-Karışık

Site İstatistikleri

Toplam Üye:2246
Son Üyemiz:obvtehmcwj
Son Ziyaretçi:gökmen
İçerik:6489
İçerik Okunma:6464824
Türk Alfabesi, Ses Bilgisi, Ünlü Harfler, Ünsüz Harfler PDF Yazdır e-Posta
Administrator tarafından yazıldı.   
Salı, 04 Mayıs 2010 23:00
Makale İçeriği
Türk Alfabesi, Ses Bilgisi, Ünlü Harfler, Ünsüz Harfler
Sayfa 2
Tüm Sayfalar

SES BİLGİSİ

TÜRK ALFABESİ (ABECESİ) :

Türk alfabesinde 8'i ünlü 21'i ünsüz olmak üzere 29 harf vardır.

ÜNLÜLERİN ÖZELLİKLERİ :

Başka bir sesin yardımı gerekmeksizin tek başına söylenebilen harflerdir:     a,  e,  ı,  i,  o,  ö,  u,  ü.

Ünlü harflerin söyleniş ve yazımdaki özelliklerine göre öbeklenişi:

  1. 1. Kalın ve ince ünlüler :

Harfler söylenişleri sırasında dilimizi ileri - geri hareket ettirirler. Dilimizi ileri ittiren ünlülere ince ünlü; dilimizi geri çektiren ünlülere de kalın ünlü denir.

Kalın ünlü : a,  ı,  o,  u

İnce ünlü  : e,  i,  ö,  ü

Ünlülerin bu özelliğinden büyük ünlü uyumu kuralı oluşmuştur.

  1. 2. Düz ve yuvarlak ünlüler :

Harfler söylenişleri sırasında dudaklarımızı şekillendirir. Dudaklarımız düzken söylenebilen harflere düz ünlü; yuvarlaklaştırılarak söylenebilen harflere de yuvarlak ünlü denir.

Düz ünlüler           : a,  e,  ı,  i

Yuvarlak ünlüler   : o,  ö,  u,  ü

  1. 3. Geniş ve dar ünlüler :

Harfler söylenişleri sırasında çenemizi hareketlendirir. Çenemizin aşağıya hareketi ile ağız boşluğu genişler. Bu biçimdeyken söylenebilen harflere geniş ünlü; çenemizi hareketlendirmeden söylenebilen harflere de dar ünlü denir.

Geniş ünlüler      :   a,  e,  o,  ö

Dar ünlüler          :   ı,   i,   u,  ü

Harflerin düzlük, yuvarlaklık ve genişlik - darlık özelliklerinden küçük ünlü uyumu kuralı oluşmuştur.

 

 

Düz

Yuvarlak

Geniş

Dar

Geniş

Dar

Kalın a

ı

o

u

İnce e

İ

ö

ü

 

ÜNLÜLERLE İLGİLİ KURALLAR :

  1. Büyük ünlü uyumu kuralı
  2. Küçük ünlü uyumu kuralı
  3. Hece düşmesi
  4. Kaynaştırma
    1. Ulama
  5. 1. BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU KURALI :

Çok heceli Türkçe sözcüklerin ünlüleri, kalınlık - incelik yönünden uyum içinde bulunur.

Çok heceli bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalın ise ondan sonraki hecelerin ünlüleri de kalın; ilk hecedeki ünlü ince ise ondan sonra gelen hecelerin ünlüleri de ince ünlü olmak zorundadır. Buna büyük ünlü uyumu kuralı denir.

Örnekler :

Bekleyecektir

Anlatmalısın

 


Üzülmüşlerdi                                           Bu örneklerin tümü BÜUK'ye uygundur.

Kıyılarımız

Uzaklaştırıldı

Örnekleri

Ormanlarımız

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU İLE İLGİLİ ÖZEL DURUMLAR :

  1. Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranamaz. Tek heceli sözcüklerde bir tek ünlü bulunduğu için ünlü uyumu aranamaz. Örnek :

Gel,   yaz,   ev,    gül,   aç,   kol,   beş.....  gibi.

  1. Yabancı kökenli sözcüklerde büyük ünlü uyumu söz konusu değildir. Büyük uyumu, Türkçe sözcükler için geçerlidir. Yabancı kökenli bir sözcüğün bu kurala uyması söz konusu değil elbet. Ancak dilimizdeki sözcüklerin önemli bir bölümü köken olarak yabancıdır. Bugün bunların büyük bir bölümü Türkçeleşmiştir. Bu nedenle büyük ünlü uyumu kuralını bunlara da uyguluyor, yani bu kurala uyup uymadıklarını araştırıyoruz.

Örnekler :

Dünya, fiyat, faiz, müzakere, mani, sahip, şair, şikâyet, münakaşa, zafer, zalim, cihan, beyaz.... gibi sözcükler yabancı kökenlidir ve büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

Elektrik, çiçek, masa, rende, zeytin...gibi sözcükler de yabancı kökenlidir; ancak büyük ünlü uyumuna uyar. Biz bunların bir bölümünün yabancı kökenli olduğunu bilmeyiz bile. Bunlar, rastlantısal olarak B.Ü.U.'ya uyar.

  1. Bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu söz konusu değildir. Kimi bileşik yapılı sözcükler büyük ünlü uyumu kuralına uyar; kimileri uymaz. Ancak bunların sözcükleri tek tek ele alınmalıdır.

Örnekler :

Eskişehir, kabakulak, kuzukulağı, karatavuk, kaynana, niçin, hissetmek, kaybolmak ... gibi bileşik sözcükler büyük ünlü uyumuna uyar.

Birkaç, hanımeli, Kırklareli, suçiçeği, Çanakkale, demirbaş, imambayıldı, Cumartesi.... gibi bileşik sözcükleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

  1. Türkçe söz diziminde sözcükler, büyük ünlü uyumundan etkilenmez. Yalnızca "de" bağlacı bu kurala aykırı olarak kendinden önceki sözcüğün son hecesindeki ünlüden etkilenerek "de" ya da "da" olur.

Örnekler :

"Olay günü bana seni bu çocuk sordu." Cümlesindeki sözcükler büyük ünlü uyumasından dolayı birbirinden etkilenmemişlerdir.

Seni de sonra ararım.

Bana da sen anlatırsın.

Gel de birlikte gidelim.

Baksa da göremez ki...

Cümlelerindeki "de" bağlaçları, kendinden önceki sözcüklerin ünlülerinden etkilenerek "de" ya da "da" olmuşlardır.

  1. Kimi Türkçe sözcükler yapısal değişmeye uğradıkları için büyük ünlü uyumu kuralına ters düşmüşlerdir.

Örnekler :

Anne       →   ana

Şişman   →   şişmen

Kardeş    →   kardaş (karındaş  sözcüğünden)

Elma       →   alma

Hangi      →   kangı sözcüğünün değişiminden oluşmuştur.

  1. Türkçe'de ekler büyük ünlü uyumundan etkilenir. Sonlarına geldikleri sözcüklerin son hecelerindeki ünlüden etkilenerek ünlüleri değişir.

- yor,  ken,   - ki,  - leyin,  -mtrak   ekleri kimi zaman büyük ünlü uyumu kuralına denk düşer, ancak bu ekin değişimiyle değil; eklendiği sözcüğün ünlüleriyle ilgili bir durumdur.

Örnekler :

Sabahki, akşamki, yarınki, ondaki,

Sabahleyin, akşamleyin,

Geliyor, bekliyor, gidiyor,

Yeşilimtrak, mavimtrak

Bakarken, yazarken, anlatırken     örneklerinde görüldüğü gibi,  -yor, -ken, -ki, -leyin ve -mtrak ekleri değişime uğramadıkları için büyük ünlü uyumu kuralına ters düşmüşlerdir.

Öğlenki, benimki, dünkü

Öğlenleyin, ikindileyin

Bakıyor, anlıyor, yazıyor

Sarımtrak, doğrumtrak

Giderken, eğlenirken  örneklerinde görüldüğü gibi -yor, -ken, -ki, -leyin, -mtrak ekleri yine değişime uğramamışlar; ancak eklendikleri sözcüklerin ünlülerinden dolayı büyük ünlü uyumuna ters düşmemişlerdir.

deş  eki : Bu ek kimi zaman değişime uğrayıp büyük ünlü uyumuna uyar; kimi zaman kurala aykırı sözcükler türetir.

Örnekler :

Meslektaş, dindaş, kardeş, arkadaş, yurttaş, vatandaş, ad(d)aş, işteş, sesteş...  gibi.

Uyarı  1.

-yor,-ken, -ki, -leyin,  -mtrak eklerinin büyük ünlü uyumuna uymamasının nedeni bu eklerin bir zamanlar sözcük olmalarıdır. Nasıl günümüzde bileşik sözcükler bu kurala aykırı olabiliyorsa; bu ekler de bir zamanlar sözcük olduğundan kurala aykırı olmaları da öyle doğaldır.

-          yor eki    : "yorumak" fiilinin,

-          ken eki   :  "iken" sözcüğünün,

-          leyin eki : "ileyin" sözcüğünün,

-          -mtrak    :  "ımtrak" sözcüğünün,

-          ki eki      : "ki" sözcüğünün ekleşmiş  biçimidir.

Geli yorur.

Bili yorur.

Sabah ileyin.

Öğlen ileyin.

Gelir iken.

Bakar iken.     Örneklerinde bu oluşum gözlenmektedir.

Uyarı 2.

Türkçe'de ekler yabancı kökenli sözcüklerin sonlarına gelirken son hecedeki ünlüden etkilenerek büyük ünlü uyumuna uyarlar. Bazı sözcüklerde bu kurala ters durumlar gözlenmektedir.

Dünyanın    →   dünya - n - ın

Fiyatlar       →    fiyat - lar

Faizci         →    faiz - ci

Mizahtan    →   mizah - tan   sözcüklerindeki ekler kurala uyuyor.

Saatler, vaatler, dikkatli, rikkale, emsalsiz, alkollü, alkolsüz sözcüklerinde ise ekler, son hecedeki ünlüye göre büyük ünlü uyumuna uymuyor.

  1. 2. KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU KURALI :

Bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlayabilmenin önemli yollarından biri de küçük ünlü uyumu kuralı 'dır.

Küçük ünlü uyumu iki kuraldan oluşur :

  1. A. Çok Heceli Türkçe sözcüklerde düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler gelir.

a'dan sonra ;   a    ya da     ı,

e'den sonra;    e    ya da     i,

i'den sonra;      ı    ya da     a,

i'den sonra;      i    ya da     e         gelebilir.

Uyarı :

Küçük ünlü uyumunda, büyük ünlü uyumun da aranır; çünkü Türkçe'de iki kural birbiriyle çelişemez.

Örnekler :

Geleceğiz,  inceledik,  sevindiler...

Karanlık,  bıraktık,  anlaşıldı... sözcükleri hem büyük hem de küçük ünlü uyumu kuralına uyar.

Sakin, mani, ilave, silah, inanç, ani, kainat, mimar... gibi sözcükler, görünüşte küçük ünlü uyumuna uyar; ancak bu sözcükler büyük ünlü uyumuna uymadıkları için Türkçe değildir; küçük ses uyumu kuralı da aranmaz.

Uyarı 1.

Büyük ünlü uyumuna uydukları halde küçük ünlü uyumuna aykırı sözcükler de vardır.

Örnekler :

Çamur, kabuk, sabun, yağmur, hamur, samur, tavuk, kavuk... gibi sözcükler, küçük ünlü uyumu kuralına uymaz. Çünkü düz sesli olan "a" dan sonra dar yuvarlak sesli "u" gelemez.

Türkçe olan bu sözcüklerin küçük ünlü uyumuna uymamalarının nedeni ünlülerindeki değişmelerdir.  "m, b, v" dudak ünsüzlerinden önce  "a" ünlüsü varsa, bu ünsüzlerden sonra gelen  "ı" ünlüsü,  "u" ünlüsüne dönüşür.

Bu sözcükler, kimi bölgelerimizde hâlâ  "yağmır, kabık, sabın, çamır..." biçiminde söylenmektedir.

  1. B. Çok heceli Türkçe sözcüklerde, yuvarlak ünlülerden sonra (o,  ö,  u,  ü) ya dar - yuvarlak ünlüler (u,  ü) ya da düz - geniş ünlüler (a,  e) gelir.

o'dan sonra;    u     ya da    a

ö'den sonra;    ü     ya da    e

u'dan sonra;    u     ya da    a

ü'den sonra;    ü     ya da    e     ünlüleri gelebilir.

Örnekler :

Odun, oda, orta, ordu, özer, öykü, uzak, uzun, üzüm, küme ...   gibi sözcükler hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyar.

Uyarı 1:

-yor   eki kimi zaman büyük ünlü uyumuna denk düşse de küçük ünlü uyumuna her zaman ters düşer.

Örnekler :

Bakıyor, anlatıyor, yazıyor ...  gibi sözcükler Türkçe'dir. Ancak bunlar  -yor ekinden  dolayı küçük ünlü uyumuna aykırıdır.

Geliyor, izliyor, seviyor ... gibi sözcükler, Türkçe'dir. Bu sözcükler  -yor ekinden dolayı hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna aykırıdır.

Uyarı 2 :

"o ve ö" ünlüleri çok heceli Türkçe sözcüklerin yalnızca ilk hecesinde bulunabilir. Bu kurala uymayan tüm sözcükler yabancı kökenlidir.

 

Örnekler :

Fotoğraf, horoz, monolog, dialog, soprana ... gibi sözcüklerde "o" ünlüsü ilk hecenin dışında da kullanıldıklarından küçük ünlü uyumuna aykırıdır. Bu sözcüklerin tümü yabancı  kökenlidir.

Uyarı 3 :

Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını anlamada izlenecek yöntem :

Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığı aranırken hecelerdeki ünlülerin tümü birden dikkate alınır. Tüm ünlüler kalın ya da inceyse sözcük büyük ünlü uyumuna uygun sayılır.

Sevincimizi onlara belli etmedik.

Bu cümlelerin tüm sözcükleri B.Ü.U'ya uyuyor.

Küçük ünlü uyumu aranırken  1. ünlü ile 2. Ünlü; 2. Ünlü ile 3. Ünlü;  3. Ünlü ile 4. Ünlü ... arasında uyum olup olmadığı araştırılır.

Örnekler :

Ortalıkta yaygın bir söylenti vardı.

Bu cümledeki tüm ünlüler, hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uymaktadır.

"Ortalıkta" sözcüğünde  "o" dan sonra  "a" gelebilir,  "a" dan sonra "ı" gelebilir; "ı" dan sonra "a" gelebilir. Bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.

Ancak "o" dan iki hece sonra gelen  "ı" ünlüsü var diye küçük ünlü uyumuna aykırıdır, denemez.

"Yangın ve vardı" sözcükleri;  "a" dan sonra  "ı" gelebildiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

"Söylenti" sözcüğü;  "ö" den sonra  "e";   "e" den sonra  "i" ünlüsü gelebildiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Söylediklerine inanmak isterdim.

"Söylediklerine" sözcüğü hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyar. Tüm ünlüleri ince ünlü olduğu için büyük ünlü uyumuna;  "ö" den sonra "e""e" den sonra "i""i" den sonra "e", "e" den sonra  "i" ve "i" den sonra  "e" ünlüsü gelebildiği için de küçük ünlü uyumuna uyar.

"inanmak" sözcüğü de Türkçe'dir. Bu sözcüğün kökü "ınanmak"tır. Bu sözcük, ses değişmesiyle büyük ünlü uyumuna aykırı düşmüştür. Büyük ünlü uyumuna ters düştüğü için küçük ünlü uyumuna da aykırıdır.

"İsterdim" sözcüğü hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyar. Tüm ünlüleri ince ünlü olduğu için büyük ünlü uyumuna;  "i" den sonra "e" ve  "e" den sonra "i" ünlüleri gelebildiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler:

Horoz, bakıyor, sabun, yağmur, fotoğraf, manidar, sahip, toto, piyango, fiyonk, dünya, çamur, televizyon, radyo, psikoloji, sosyoloji...

Küçük ünlü uyumuna uyan sözcükler:

Gezinti, yorum, söylenti, araştırma, boğulmak, soygun, ödemelerimiz, uzunluk, uzaklığından, çelimsiz, süzülmek, seyirci, ordularımızın, üzüntülerini, iniltilerini, bilimsel, uyuyamamıştık...

 

  1. 3. HECE DÜŞMESİ :

Türkçe'de sözcüklerin özelliğinden ya da söyleyiş kolaylığından kaynaklanan hece düşmesi olayına rastlanır. Bu olgu üç nedenden kaynaklanır:

  1. A. Kimi sözcükler sonlarına ünlü ile başlayan bir ek ya da sözcük (bileşik sözcüklerde) geldiğinde zayıf olan orta hecelerini (ünlülerini) yitirirler.

Bu oluşum yazıya da geçer. Buna uyulmazsa yazım yanlışı yapılmış olur.

Örnekler :

Akıl        →       aklım

Şehir     →       şehre

Nehir     →       nehrin

Beyin     →      beynimiz

Göğüs   →      göğsünde

Boyun    →      boynumuz

Burun    →      burnu

Devir     →      devrim

Kıvır      →      kıvrıntı

Zehir     →      zehrolmak

Kayıp    →      kaybolmak

Hapis    →      hapsetmek

Şükür    →      şükretmek

Zulüm   →      zülmetmek

 

  1. Bileşik sözcüklerin oluşumu sırasında iki ünlü yan yana gelirse, bu ünlülerden biri ya da bir ünlüyle bir ünsüz düşer. Buna "ünlü aşınması" da denir. Bu özellik yazıya geçebilir.

Örnekler :

Ne için           →     niçin

Ne asıl           →     nasıl

Pazar ertesi   →     Pazartesi

Cuma ertesi   →    Cumartesi

Kahve altı      →     kahvaltı

Bu arada       →     burada

Şu arada       →     şurada

Uyarı :

Bileşik sözcük kurallarıyla oluşmuş; ancak ölçü zorlamasından ya da söyleyiş kolaylığından kaynaklanan ünlü düşmeleri de gözlenir. Bunlar da yazıya geçebilir.

Örnekler :

"Karac'oğlan der ki n'oldum, n'olayım"

-  N'aber ?

-  N'olsun.

Uyarı :

Ünsüzle biten sözcüklerin sonlarına eklenen  "ile" sözcüğünün  "i" ünlüsü düşer; ünlüyle biten sözcüklerde ise "y" ünsüzüne dönüşür.

Örnekler :

Sen ile ben     →   senle ben

Kitap ile          →   kitapla

Gül ile bülbül  →   gülle bülbül

Para ile          →    parayla

Sıra ile           →    sırayla

Göz ile           →    gözle

Uyarı :

Ek fiilin "i" kökü de kimi sözcüklerde düşer; kimilerinde "y" ünsüzüne dönüşür. Bunlar da yazıya geçebilir.

Örnekler :

Akıllı  idi         →   akıllıydı

Doğru  idi      →   doğruydu

Gelmiş  idi     →   gelmişti

Biliyor  idi      →   biliyordu

Kitap  idi        →   kitaptı

  1. Kimi sözcüklerde söyleyiş kolaylığından kaynaklanan ünlü düşmeleri gözlenir. Buna "aşınma" da denir.

Buraya           →    burda

Şura               →    şurda

Orada             →    orda

 

  1. 4. KAYNAŞTIRMA :

Türkçe'de iki ünlü yan yana bulunamaz.  Bu kurala uymayan; şiir, saat, şuur, şair, camii... gibi sözcükler Türkçe değildir.

Türkçe'de ünlü ile biten bir sözcüğün sonuna, ünlü ile başlayan bir ek gelirse iki ünlü arasına  "n,  s,  ş,  y" ünsüzlerinden biri girer. Bu ünsüzlere kaynaştırma ünsüzü, bu olaya da "kaynaştırma" denir.

Uyarı :

İki ünlü arasına girmeyen "n" ve "y" ünsüzleri kaynaştırma ünsüzü sayılamaz.

Örnekler :

Para - y - ı

Sıra - s - ı

Altı - ş - ar

Kapı - s - ı - n - ı

 


Yedi - ş - er                                           Koyu yazılan   n, y, s, ş ünsüzleri

Ora - y - a                                              kaynaştırma ünsüzüdür.

Doğru - y - u

Su - y - u

Ne - y - i

Ne - y - in

Ne - s - i

Nere - y - e

Uyarı :

Para - y - la

Yolu - y - la

 


Kitabı - y - dı                                         "i" ünlüleri  "y" ünsüzüne dönüşmüş.

Haklı - y - dı                                           Bunlar  kaynaştırma  ünsüzü  değil,

Şu - n - dan                                           dönüşüm ünsüzüdür.  "n" ünsüzleri

O - n - dan                                             yardımcı sestir. Bunlar da kaynaş-

Onun yanı - n - dan                             tırma ünsüzü sayılmamalıdır.

 

 

  1. 5. ULAMA :

Bir cümlede ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelirse (konuşma dilinde) birinci sözcüğün ünlüsü, ikinci sözcüğün ünlüsüyle bitiştirilerek söylenir. Buna ulama denir. Bunun nedeni ünlünün çekim gücüdür.

  • Ulama bir söyleyiş güzelliği ve akıcılığı yaratır. Bu uygulama yazı diline geçmez.
  • Ulama aruz ölçüsünde kapalı bir heceyi kısa hece yapmaya yarar.
  • Bileşik sözcüklerin oluşumunda ulama varsa sözcük hecelerine ayrılırken bu ilke gözetilir.

Örnekler :

Bir ay önce gelen adamın adı neydi ?

Bu cümle konuşma dilinde:

"Birayönce gelenadamınadı neydi" biçiminde söylenir.

Beklenenolay sonunda patlak verdi.

Evimizinarkasında bodurağaçlar vardı.

Yolumuzunüstüne biraraba çıktı.

Bahçemizde çeşitli ağaçlar ve hanımelleri vardı.

Bu cümledeki "hanımeli" sözcüğü de ulama özelliğine sahip bir bileşik sözcüktür. "Hanım + eli" Bu nedenle hecelerine ayrılırken bu özellik dikkate alınır :  ha - nı - me - li.

Aslanağzı →  as - la - nağ - zı  (Aslan + ağzı)

Kırklareli   →  Kırk - la - re - li  (Kırklar + eli)

 

ÜNSÜZLERİN ÖZELLİKLERİ :

Türk alfabesinde  21 ünsüz vardır. Bunlar bir ünlünün yardımıyla söylenebilir. Bunları söylerken kendilerinden sonra  "e" ünlüsü getirilir.

Ünsüzler : b,c,ç,d,e,f,g,ğ,h,j,k,l,m,n,p,r,s,ş,t,v,y,z.

Söyleniş Biçimleri : be, ce, çe, de, fe, ge, yumuşak ge, he, je, ke, le, me, ne, pe, re, se, şe, te, ve, ye, ze.

Sert Ünsüzler : Söylenişleri sırasında ses tellerini titreştirmeyen ünsüzlerdir :  ç, f, h, k, p, t, s, ş.

Yumuşak Ünsüzler : Söylenişleri sırasında ses tellerini titreştiren ünsüzlerdir :  b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

Sürekli Ünsüzler : Sürekli söylenebilen ünsüzlerdir :  b, c, d, f, g, ğ, h, j, l, m, n, r,s, ş, v, y, z.

Süreksiz Ünsüzler : Sürekli söylenemeyen ünsüzlerdir :  ç, k, p, t.

Uyarı :

Ünsüzlerin sert ya da yumuşak ünsüz olup olmadığını anlayabilmek için ünsüzlerin başına bir ünlü getirilerek söylenir, işaret parmağıyla başparmağımızı gırtlağımızın üstüne bastırır, ses tellerinin titreşip titreşmediğini saptarız.

 

Sert Ünsüzler

Yumuşak Ünsüzler

Sürekli Ünsüzler

f, h, s, ş

ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Süreksiz Ünsüzler

ç, k, p, t

b, c, d, g

 

ÜNSÜZLERLE İLGİLİ KURALLAR :

  1. Sert ünsüz yumuşaması,
  2. Ünsüz benzeşmesi,
  3. Ünsüz düşmesi,
  4. n - b çatışması,
  5. Bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlama yolları.
  6. 1. SERT ÜNSÜZ YUMUŞAMASI :

Türkçe'de sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" ünsüzleri bulunamaz. Bunların yerine "ç, k, p, t" sert - süreksiz ünsüzleri kullanılır.

Sert - süreksiz ünsüz (ç, k, p, t) ile biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir çekim ya da yapım eki gelirse sözcüklerin bazılarında sonda bulunan  ç→ c'ye,   k→g, ğ'ye,  t→  d'ye,   p→  b'ye dönüşür. Buna "sert - ünsüz yumuşaması" ya da yalnızca "ünsüz yumuşaması" denir.

  • Tek heceli sözcüklerin çoğu bu kurala uymaz.
  • Yabancı dillerden dilimize gelmiş sözcükler de bu kuraldan etkilenir.
  • Çok heceli Türkçe sözcüklerin -(i)t ekiyle türemiş olanları bu kurala aykırıdır.
  • "t" sesiyle biten yabancı sözcüklerin kimileri bu kurala uymaz.

Örnekler :

*  Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenen çok heceli sözcükler:

Bilek     bileği                          Kitap      kitabı

Tarak    tarağa                       Mezhep  mezhebi

Bacak   bacağı                       Dolap     dolaba

Yanak   yanağa                      Kasap    kasabı

Toprak  toprağın                    Hesap    hesabı

Kurak    kurağı                        Şurup     şurubu

Ağaç     ağaca                        İnat         inadı

İnanç    inancımız                  Kanat     kanadı

Piliç      pilici                           Geçit      geçidi

Pirinç    pirinci                        Yoğurt    yoğurdu

Pabuç   pabucun                   Umut      umudu

Borç      borcu                         Senet     senedin

*   Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenmeyen tek heceli sözcükler :

Aç         aça                             Bit          bitince

Tok       toku                            Ot          ota

Set        setin                           Sat         satılık

Türk      Türk'ün                      Kat         katın

Geç       geçen                        Set         setin

At          atı                               Yat         yata

İt           iti                                Bak        bakın

Küp      küpün                                   Saç        saçın

*   Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenen tek heceli sözcükler :

Kap      kabı                           Çok        çoğu

Denk    dengi                         Kurt        kurda

Renk    rengi                          Mert       merdin

Git        gidin                          Gök        göğe

Yok      yoğun                                    Cenk      cengi

*   Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenmeyen yabancı kökenli sözcükler :

Millet     milleti                         Hükümet  hükümete

Sanat   sanatı                        Hakikat     Hakikatı

Devlet  devleti                                   Halk          halkın

Bilet     bilete                          Hakaret     hakaretin

Kanaat kanaati                      Hasret       hasretinden

Saat     saatin                        Şöhret       şöhrete

Hukuk  hukuka                      Tebligat     tebligatı

Fazilet  fazileti                                   Ziraat         ziraati

*  Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenmeyen Türkçe sözcükler :

Yanıt       yanıtı                        Yarat      yaratan

Anıt         anıtı                           Arat        aratın

Kanıt       kanıtı                         Gölet      göletin

Akaryakıt akaryakıtı                 Gözet     gözeten

Kuşat       kuşatıcı                     Dinlet      dinletin

Diret        direten                       Beklet     bekletince

  1. 2. SERT ÜNSÜZ  BENZEŞMESİ (ÜNSÜZ UYUMU) :

Türkçe'de sert ünsüzlerle (ç, f, h, k, p, t, s, ş) biten sözcüklerden sonra   c, d, g ünsüzleriyle başlayan bir ek (-ci, -ce, -cik;  -gi, -gin;  -di, -de, -den..) gelirse; ekin başındaki c, d, g  ünsüzleri, kendilerinden önce gelen sert ünsüzlerden etkilenerek sertleşir ve  c→ ç'ye,   d → t'ye,  g →k'ye dönüşür. Buna "sert ünsüz benzeşmesi" ya da "ünsüz uyumu" denir.

Örnekler :

Türkçe                       Geçti                   Askı (as-mak)

Yiğitçe                       Baktı                    Aşkın (aş-mak)

Milletçe                      Anlattı                             Geçkin

Saatçı                        Güneşte             Bitkin (bit-mek)

İnatçı                          Ayakta                Bitki (bit-mek)

Bekçi (bek)               Kulaktan            Açkı (aç-mak)

Kitapçı                       Sanattan            Savaşkan

Kitapçık                     Yurtta                  Çalışkan

Atçık (at)                    Buluttan             Atkı (at-mak)

Kurtçuk                     Geçitten              Seçkin

Denkçik                     Aftan                   Pişkin

Aşçı (aş)                    Yasta                  Konuşkan

3.   ÜNSÜZ DÜŞMESİ :

Türkçe'de kimi sözcüklerden sonra gelen ekler sözcüğün sonundaki "k" ünsüzünün düşmesine neden olur. buna "ünsüz düşmesi" denir.

Örnekler :

Bebek -çik      bebecik

Küçük - çük    küçücük

Büyük - cek  büyücek

Yaprak  -çık   yapracık

İnek -çik         inecik

Ayak çık         ayacık

Minik - çik      minicik

  1. 4. "n - b" Çatışması (boğumlama Benzeşmesi)

İç seslerinde "nb" ünsüzü bulunan sözcüklerde  "b" ünsüzünün etkisiyle "n", "m" 'ye dönüşür.

Sünbül →   sümbül

Tenbel →  tembel

Perşenbe → Perşembe

Çarşanba → Çarşamba

Not : Özel isimlerde, birleşik isimlerde ve rütbe isimlerinde bu kurala uyulmaz.

İstanbul → İstanbul,     Binbaşı →Binbaşı, Safranbolu→Safranbolu

  1. 5. BİR SÖZCÜĞÜN  TÜRKÇE OLUP OLMADIĞINI ANLAMA YOLLARI :
  2. A. Türkçe sözcüklerde(yansıma sesleri hariç)"f, h, j" ünsüzleri bulunamaz.

Örnekler :

Hava                          jale                             fakir

Havuz                                   jandarma                   faaliyet

Hale                           jilet                             fakülte

Hayat                         jüri                              fanatik

Günah                       jimnastik                    fedai

Sabah                                   jeolog                         fare

Helva                         jaluzi                          filiz

*   Yansıma sözcükler bu kuralın dışındadır;

Fısıltı,      fışkırmak,    fırt,          havlamak,

Kağan >  hakan,         Kangı  >  hangi,           Kanı    >  hani

 

  1. B. Türkçe sözcükler (yansıma sesleri hariç) c, f, h, j, l, m, n, p, r, ş, v, z ünsüzleriyle başlayamaz.

Örnekler :

Cadde                                   lavivert                       parça                         vakit

Can                            laik                             pamuk                       vitamin

Cariye                                   limon                         palete                        viran

Canavar                    lezzet                         pencere                     vişne

Cirit                            lüzum                        pano                          venüs

Coğrafya                   maden                       radyo                         vize

Final                          madalya                    rahat                          votka

Fotoğraf                    masa                          ritim                            zabıta

Funda                                   miras                          ruh                             zamir

Hakem                       mantık                       rütbe                          zekâ

Hallaç                                    narin                          şahane                      zavallı

Hatıra                         nazar                         şatafat                       zehir

Jelatin                                   nesnel                                   şehit                           zorba

Jips                            nezih                         şiir                              züğürt

Jöle                            nüfus                         şüphe                                    zümre

*  Bu kurala uymayan  "ne, şişman, ver, var" sözcükleri Türkçe'dir.

Ver> ber,   var >bar,   şişman>şişmen  sözcüklerin değişimiyle oluşmuştur.

  1. C. İlk ve son iki harfi  ünsüz olan sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Fren                           krisital                                    lüks

Kral                            kreş                            prens

Tren                           program                     lens

Spor                           psikoloji                     feminizm

Flört                           staj                             form

Prova                         stopaj                         faks

  1. D. İçinde ikiz ünsüz bulunan sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Millet                          mürekkep                  izzet

Şiddet                                    hiddet                        minnet

Cennet                      himmet                      şirret

Cinnet                       iffet                             zillet

  1. E. "b,  c,  d,  g"  ünsüzleriyle biten sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Sosyolog                   monolog                    hac

Mirac                          yad                             sac

  1. F. İki ünlüsü yan yana bulunan sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Şair                            vaat                            şiir

Kainat                                   şuur                           cemaat

Saat                           kanaat                       sait

Ziraat                         camii                          fiil

  1. G. Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler Türkçe değildir.

(Uyarı : -yor, -ken,  -ki,  -leyin,  -mtrak ekleriyle uyumsuz olan Türkçe sözcüklerde ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumuna ters düşen; anne, kardeş, elma ... gibi Türkçe sözcükler ve bileşik sözcükler hariç.)

Örnekler :

Dünya                                   saniye                                   zamir

Kitap                          şahit                           edat

Mani                          kâfi                             faiz

  1. H. Küçük ünülü uyumuna uymayan sözcükler Türkçe değildir.

(Uyarı : -yor  ekiyle çekimlenmiş fiillerle; çamur, yağmur, kabuk gibi  "i,u" değişimine uğramış Türkçe sözcükler hariç.)

Örnekler :

Fotoğraf                    kitap                           horoz

Monolog                    mahir                         sismografya

Lâkin                         tarih                           biyolog

 

 



Son Güncelleme: Cumartesi, 02 Ekim 2010 18:48
 

Yorum ekle

Yapılan Yorumlar

Facebook Grubumuza Katılın!

Site Bilgileri