Türk Alfabesi, Ses Bilgisi, Ünlü Harfler, Ünsüz Harfler

Harfler söylenişleri sırasında dilimizi ileri - geri hareket ettirirler. Dilimizi ileri ittiren ünlülere ince ünlü; dilimizi geri çektiren ünlülere de kalın ünlü denir.

Kalın ünlü : a, ı, o, u

İnce ünlü : e, i, ö, ü

Ünlülerin bu özelliğinden büyük ünlü uyumu kuralı oluşmuştur.

2. Düz ve yuvarlak ünlüler :

Harfler söylenişleri sırasında dudaklarımızı şekillendirir. Dudaklarımız düzken söylenebilen harflere düz ünlü; yuvarlaklaştırılarak söylenebilen harflere de yuvarlak ünlü denir.

Düz ünlüler : a, e, ı, i

Yuvarlak ünlüler : o, ö, u, ü

3. Geniş ve dar ünlüler :

Harfler söylenişleri sırasında çenemizi hareketlendirir. Çenemizin aşağıya hareketi ile ağız boşluğu genişler. Bu biçimdeyken söylenebilen harflere geniş ünlü; çenemizi hareketlendirmeden söylenebilen harflere de dar ünlü denir.

Geniş ünlüler : a, e, o, ö

Dar ünlüler : ı, i, u, ü

Harflerin düzlük, yuvarlaklık ve genişlik - darlık özelliklerinden küçük ünlü uyumu kuralı oluşmuştur.

Düz		Yuvarlak
Geniş	Dar	Geniş	Dar
Kalın a	ı	o	u
İnce e	İ	ö	ü

ÜNLÜLERLE İLGİLİ KURALLAR :

Büyük ünlü uyumu kuralı
Küçük ünlü uyumu kuralı
Hece düşmesi
Kaynaştırma
1. Ulama
1. BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU KURALI :

Çok heceli Türkçe sözcüklerin ünlüleri, kalınlık - incelik yönünden uyum içinde bulunur.

Çok heceli bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalın ise ondan sonraki hecelerin ünlüleri de kalın; ilk hecedeki ünlü ince ise ondan sonra gelen hecelerin ünlüleri de ince ünlü olmak zorundadır. Buna büyük ünlü uyumu kuralı denir.

Örnekler :

Bekleyecektir

Anlatmalısın

Üzülmüşlerdi Bu örneklerin tümü BÜUK'ye uygundur.

Kıyılarımız

Uzaklaştırıldı

Örnekleri

Ormanlarımız

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU İLE İLGİLİ ÖZEL DURUMLAR :

Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranamaz. Tek heceli sözcüklerde bir tek ünlü bulunduğu için ünlü uyumu aranamaz. Örnek :

Gel, yaz, ev, gül, aç, kol, beş..... gibi.

Yabancı kökenli sözcüklerde büyük ünlü uyumu söz konusu değildir. Büyük uyumu, Türkçe sözcükler için geçerlidir. Yabancı kökenli bir sözcüğün bu kurala uyması söz konusu değil elbet. Ancak dilimizdeki sözcüklerin önemli bir bölümü köken olarak yabancıdır. Bugün bunların büyük bir bölümü Türkçeleşmiştir. Bu nedenle büyük ünlü uyumu kuralını bunlara da uyguluyor, yani bu kurala uyup uymadıklarını araştırıyoruz.

Örnekler :

Dünya, fiyat, faiz, müzakere, mani, sahip, şair, şikâyet, münakaşa, zafer, zalim, cihan, beyaz.... gibi sözcükler yabancı kökenlidir ve büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

Elektrik, çiçek, masa, rende, zeytin...gibi sözcükler de yabancı kökenlidir; ancak büyük ünlü uyumuna uyar. Biz bunların bir bölümünün yabancı kökenli olduğunu bilmeyiz bile. Bunlar, rastlantısal olarak B.Ü.U.'ya uyar.

Bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu söz konusu değildir. Kimi bileşik yapılı sözcükler büyük ünlü uyumu kuralına uyar; kimileri uymaz. Ancak bunların sözcükleri tek tek ele alınmalıdır.

Örnekler :

Eskişehir, kabakulak, kuzukulağı, karatavuk, kaynana, niçin, hissetmek, kaybolmak ... gibi bileşik sözcükler büyük ünlü uyumuna uyar.

Birkaç, hanımeli, Kırklareli, suçiçeği, Çanakkale, demirbaş, imambayıldı, Cumartesi.... gibi bileşik sözcükleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

Türkçe söz diziminde sözcükler, büyük ünlü uyumundan etkilenmez. Yalnızca "de" bağlacı bu kurala aykırı olarak kendinden önceki sözcüğün son hecesindeki ünlüden etkilenerek "de" ya da "da" olur.

Örnekler :

"Olay günü bana seni bu çocuk sordu." Cümlesindeki sözcükler büyük ünlü uyumasından dolayı birbirinden etkilenmemişlerdir.

Seni de sonra ararım.

Bana da sen anlatırsın.

Gel de birlikte gidelim.

Baksa da göremez ki...

Cümlelerindeki "de" bağlaçları, kendinden önceki sözcüklerin ünlülerinden etkilenerek "de" ya da "da" olmuşlardır.

Kimi Türkçe sözcükler yapısal değişmeye uğradıkları için büyük ünlü uyumu kuralına ters düşmüşlerdir.

Örnekler :

Anne → ana

Şişman → şişmen

Kardeş → kardaş (karındaş sözcüğünden)

Elma → alma

Hangi → kangı sözcüğünün değişiminden oluşmuştur.

Türkçe'de ekler büyük ünlü uyumundan etkilenir. Sonlarına geldikleri sözcüklerin son hecelerindeki ünlüden etkilenerek ünlüleri değişir.

- yor, ken, - ki, - leyin, -mtrak ekleri kimi zaman büyük ünlü uyumu kuralına denk düşer, ancak bu ekin değişimiyle değil; eklendiği sözcüğün ünlüleriyle ilgili bir durumdur.

Örnekler :

Sabahki, akşamki, yarınki, ondaki,

Sabahleyin, akşamleyin,

Geliyor, bekliyor, gidiyor,

Yeşilimtrak, mavimtrak

Bakarken, yazarken, anlatırken örneklerinde görüldüğü gibi, -yor, -ken, -ki, -leyin ve -mtrak ekleri değişime uğramadıkları için büyük ünlü uyumu kuralına ters düşmüşlerdir.

Öğlenki, benimki, dünkü

Öğlenleyin, ikindileyin

Bakıyor, anlıyor, yazıyor

Sarımtrak, doğrumtrak

Giderken, eğlenirken örneklerinde görüldüğü gibi -yor, -ken, -ki, -leyin, -mtrak ekleri yine değişime uğramamışlar; ancak eklendikleri sözcüklerin ünlülerinden dolayı büyük ünlü uyumuna ters düşmemişlerdir.

deş eki : Bu ek kimi zaman değişime uğrayıp büyük ünlü uyumuna uyar; kimi zaman kurala aykırı sözcükler türetir.

Örnekler :

Meslektaş, dindaş, kardeş, arkadaş, yurttaş, vatandaş, ad(d)aş, işteş, sesteş... gibi.

Uyarı 1.

-yor,-ken, -ki, -leyin, -mtrak eklerinin büyük ünlü uyumuna uymamasının nedeni bu eklerin bir zamanlar sözcük olmalarıdır. Nasıl günümüzde bileşik sözcükler bu kurala aykırı olabiliyorsa; bu ekler de bir zamanlar sözcük olduğundan kurala aykırı olmaları da öyle doğaldır.

- yor eki : "yorumak" fiilinin,

- ken eki : "iken" sözcüğünün,

- leyin eki : "ileyin" sözcüğünün,

- -mtrak : "ımtrak" sözcüğünün,

- ki eki : "ki" sözcüğünün ekleşmiş biçimidir.

Geli yorur.

Bili yorur.

Sabah ileyin.

Öğlen ileyin.

Gelir iken.

Bakar iken. Örneklerinde bu oluşum gözlenmektedir.

Uyarı 2.

Türkçe'de ekler yabancı kökenli sözcüklerin sonlarına gelirken son hecedeki ünlüden etkilenerek büyük ünlü uyumuna uyarlar. Bazı sözcüklerde bu kurala ters durumlar gözlenmektedir.

Dünyanın → dünya - n - ın

Fiyatlar → fiyat - lar

Faizci → faiz - ci

Mizahtan → mizah - tan sözcüklerindeki ekler kurala uyuyor.

Saatler, vaatler, dikkatli, rikkale, emsalsiz, alkollü, alkolsüz sözcüklerinde ise ekler, son hecedeki ünlüye göre büyük ünlü uyumuna uymuyor.

2. KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU KURALI :

Bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlayabilmenin önemli yollarından biri de küçük ünlü uyumu kuralı 'dır.

Küçük ünlü uyumu iki kuraldan oluşur :

A. Çok Heceli Türkçe sözcüklerde düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler gelir.

a'dan sonra ; a ya da ı,

e'den sonra; e ya da i,

i'den sonra; ı ya da a,

i'den sonra; i ya da e gelebilir.

Uyarı :

Küçük ünlü uyumunda, büyük ünlü uyumun da aranır; çünkü Türkçe'de iki kural birbiriyle çelişemez.

Örnekler :

Geleceğiz, inceledik, sevindiler...

Karanlık, bıraktık, anlaşıldı... sözcükleri hem büyük hem de küçük ünlü uyumu kuralına uyar.

Sakin, mani, ilave, silah, inanç, ani, kainat, mimar... gibi sözcükler, görünüşte küçük ünlü uyumuna uyar; ancak bu sözcükler büyük ünlü uyumuna uymadıkları için Türkçe değildir; küçük ses uyumu kuralı da aranmaz.

Uyarı 1.

Büyük ünlü uyumuna uydukları halde küçük ünlü uyumuna aykırı sözcükler de vardır.

Örnekler :

Çamur, kabuk, sabun, yağmur, hamur, samur, tavuk, kavuk... gibi sözcükler, küçük ünlü uyumu kuralına uymaz. Çünkü düz sesli olan "a" dan sonra dar yuvarlak sesli "u" gelemez.

Türkçe olan bu sözcüklerin küçük ünlü uyumuna uymamalarının nedeni ünlülerindeki değişmelerdir. "m, b, v" dudak ünsüzlerinden önce "a" ünlüsü varsa, bu ünsüzlerden sonra gelen "ı" ünlüsü, "u" ünlüsüne dönüşür.

Bu sözcükler, kimi bölgelerimizde hâlâ "yağmır, kabık, sabın, çamır..." biçiminde söylenmektedir.

B. Çok heceli Türkçe sözcüklerde, yuvarlak ünlülerden sonra (o, ö, u, ü) ya dar - yuvarlak ünlüler (u, ü) ya da düz - geniş ünlüler (a, e) gelir.

o'dan sonra; u ya da a

ö'den sonra; ü ya da e

u'dan sonra; u ya da a

ü'den sonra; ü ya da e ünlüleri gelebilir.

Örnekler :

Odun, oda, orta, ordu, özer, öykü, uzak, uzun, üzüm, küme ... gibi sözcükler hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyar.

Uyarı 1:

-yor eki kimi zaman büyük ünlü uyumuna denk düşse de küçük ünlü uyumuna her zaman ters düşer.

Örnekler :

Bakıyor, anlatıyor, yazıyor ... gibi sözcükler Türkçe'dir. Ancak bunlar -yor ekinden dolayı küçük ünlü uyumuna aykırıdır.

Geliyor, izliyor, seviyor ... gibi sözcükler, Türkçe'dir. Bu sözcükler -yor ekinden dolayı hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna aykırıdır.

Uyarı 2 :

"o ve ö" ünlüleri çok heceli Türkçe sözcüklerin yalnızca ilk hecesinde bulunabilir. Bu kurala uymayan tüm sözcükler yabancı kökenlidir.

Örnekler :

Fotoğraf, horoz, monolog, dialog, soprana ... gibi sözcüklerde "o" ünlüsü ilk hecenin dışında da kullanıldıklarından küçük ünlü uyumuna aykırıdır. Bu sözcüklerin tümü yabancı kökenlidir.

Uyarı 3 :

Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını anlamada izlenecek yöntem :

Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığı aranırken hecelerdeki ünlülerin tümü birden dikkate alınır. Tüm ünlüler kalın ya da inceyse sözcük büyük ünlü uyumuna uygun sayılır.

Sevincimizi onlara belli etmedik.

Bu cümlelerin tüm sözcükleri B.Ü.U'ya uyuyor.

Küçük ünlü uyumu aranırken 1. ünlü ile 2. Ünlü; 2. Ünlü ile 3. Ünlü; 3. Ünlü ile 4. Ünlü ... arasında uyum olup olmadığı araştırılır.

Örnekler :

Ortalıkta yaygın bir söylenti vardı.

Bu cümledeki tüm ünlüler, hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uymaktadır.

"Ortalıkta" sözcüğünde "o" dan sonra "a" gelebilir, "a" dan sonra "ı" gelebilir; "ı" dan sonra "a" gelebilir. Bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.

Ancak "o" dan iki hece sonra gelen "ı" ünlüsü var diye küçük ünlü uyumuna aykırıdır, denemez.

"Yangın ve vardı" sözcükleri; "a" dan sonra "ı" gelebildiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

"Söylenti" sözcüğü; "ö" den sonra "e"; "e" den sonra "i" ünlüsü gelebildiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Söylediklerine inanmak isterdim.

"Söylediklerine" sözcüğü hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyar. Tüm ünlüleri ince ünlü olduğu için büyük ünlü uyumuna; "ö" den sonra "e"; "e" den sonra "i", "i" den sonra "e", "e" den sonra "i" ve "i" den sonra "e" ünlüsü gelebildiği için de küçük ünlü uyumuna uyar.

"inanmak" sözcüğü de Türkçe'dir. Bu sözcüğün kökü "ınanmak"tır. Bu sözcük, ses değişmesiyle büyük ünlü uyumuna aykırı düşmüştür. Büyük ünlü uyumuna ters düştüğü için küçük ünlü uyumuna da aykırıdır.

"İsterdim" sözcüğü hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyar. Tüm ünlüleri ince ünlü olduğu için büyük ünlü uyumuna; "i" den sonra "e" ve "e" den sonra "i" ünlüleri gelebildiği için küçük ünlü uyumuna uyar.

Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler:

Horoz, bakıyor, sabun, yağmur, fotoğraf, manidar, sahip, toto, piyango, fiyonk, dünya, çamur, televizyon, radyo, psikoloji, sosyoloji...

Küçük ünlü uyumuna uyan sözcükler:

Gezinti, yorum, söylenti, araştırma, boğulmak, soygun, ödemelerimiz, uzunluk, uzaklığından, çelimsiz, süzülmek, seyirci, ordularımızın, üzüntülerini, iniltilerini, bilimsel, uyuyamamıştık...

3. HECE DÜŞMESİ :

Türkçe'de sözcüklerin özelliğinden ya da söyleyiş kolaylığından kaynaklanan hece düşmesi olayına rastlanır. Bu olgu üç nedenden kaynaklanır:

A. Kimi sözcükler sonlarına ünlü ile başlayan bir ek ya da sözcük (bileşik sözcüklerde) geldiğinde zayıf olan orta hecelerini (ünlülerini) yitirirler.

Bu oluşum yazıya da geçer. Buna uyulmazsa yazım yanlışı yapılmış olur.

Örnekler :

Akıl → aklım

Şehir → şehre

Nehir → nehrin

Beyin → beynimiz

Göğüs → göğsünde

Boyun → boynumuz

Burun → burnu

Devir → devrim

Kıvır → kıvrıntı

Zehir → zehrolmak

Kayıp → kaybolmak

Hapis → hapsetmek

Şükür → şükretmek

Zulüm → zülmetmek

Bileşik sözcüklerin oluşumu sırasında iki ünlü yan yana gelirse, bu ünlülerden biri ya da bir ünlüyle bir ünsüz düşer. Buna "ünlü aşınması" da denir. Bu özellik yazıya geçebilir.

Örnekler :

Ne için → niçin

Ne asıl → nasıl

Pazar ertesi → Pazartesi

Cuma ertesi → Cumartesi

Kahve altı → kahvaltı

Bu arada → burada

Şu arada → şurada

Uyarı :

Bileşik sözcük kurallarıyla oluşmuş; ancak ölçü zorlamasından ya da söyleyiş kolaylığından kaynaklanan ünlü düşmeleri de gözlenir. Bunlar da yazıya geçebilir.

Örnekler :

"Karac'oğlan der ki n'oldum, n'olayım"

- N'aber ?

- N'olsun.

Uyarı :

Ünsüzle biten sözcüklerin sonlarına eklenen "ile" sözcüğünün "i" ünlüsü düşer; ünlüyle biten sözcüklerde ise "y" ünsüzüne dönüşür.

Örnekler :

Sen ile ben → senle ben

Kitap ile → kitapla

Gül ile bülbül → gülle bülbül

Para ile → parayla

Sıra ile → sırayla

Göz ile → gözle

Uyarı :

Ek fiilin "i" kökü de kimi sözcüklerde düşer; kimilerinde "y" ünsüzüne dönüşür. Bunlar da yazıya geçebilir.

Örnekler :

Akıllı idi → akıllıydı

Doğru idi → doğruydu

Gelmiş idi → gelmişti

Biliyor idi → biliyordu

Kitap idi → kitaptı

Kimi sözcüklerde söyleyiş kolaylığından kaynaklanan ünlü düşmeleri gözlenir. Buna "aşınma" da denir.

Buraya → burda

Şura → şurda

Orada → orda

4. KAYNAŞTIRMA :

Türkçe'de iki ünlü yan yana bulunamaz. Bu kurala uymayan; şiir, saat, şuur, şair, camii... gibi sözcükler Türkçe değildir.

Türkçe'de ünlü ile biten bir sözcüğün sonuna, ünlü ile başlayan bir ek gelirse iki ünlü arasına "n, s, ş, y" ünsüzlerinden biri girer. Bu ünsüzlere kaynaştırma ünsüzü, bu olaya da "kaynaştırma" denir.

Uyarı :

İki ünlü arasına girmeyen "n" ve "y" ünsüzleri kaynaştırma ünsüzü sayılamaz.

Örnekler :

Para - y - ı

Sıra - s - ı

Altı - ş - ar

Kapı - s - ı - n - ı

Yedi - ş - er Koyu yazılan n, y, s, ş ünsüzleri

Ora - y - a kaynaştırma ünsüzüdür.

Doğru - y - u

Su - y - u

Ne - y - i

Ne - y - in

Ne - s - i

Nere - y - e

Uyarı :

Para - y - la

Yolu - y - la

Kitabı - y - dı "i" ünlüleri "y" ünsüzüne dönüşmüş.

Haklı - y - dı Bunlar kaynaştırma ünsüzü değil,

Şu - n - dan dönüşüm ünsüzüdür. "n" ünsüzleri

O - n - dan yardımcı sestir. Bunlar da kaynaş-

Onun yanı - n - dan tırma ünsüzü sayılmamalıdır.

5. ULAMA :

Bir cümlede ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelirse (konuşma dilinde) birinci sözcüğün ünlüsü, ikinci sözcüğün ünlüsüyle bitiştirilerek söylenir. Buna ulama denir. Bunun nedeni ünlünün çekim gücüdür.

Ulama bir söyleyiş güzelliği ve akıcılığı yaratır. Bu uygulama yazı diline geçmez.
Ulama aruz ölçüsünde kapalı bir heceyi kısa hece yapmaya yarar.
Bileşik sözcüklerin oluşumunda ulama varsa sözcük hecelerine ayrılırken bu ilke gözetilir.

Örnekler :

Bir ay önce gelen adamın adı neydi ?

Bu cümle konuşma dilinde:

"Birayönce gelenadamınadı neydi" biçiminde söylenir.

Beklenenolay sonunda patlak verdi.

Evimizinarkasında bodurağaçlar vardı.

Yolumuzunüstüne biraraba çıktı.

Bahçemizde çeşitli ağaçlar ve hanımelleri vardı.

Bu cümledeki "hanımeli" sözcüğü de ulama özelliğine sahip bir bileşik sözcüktür. "Hanım + eli" Bu nedenle hecelerine ayrılırken bu özellik dikkate alınır : ha - nı - me - li.

Aslanağzı → as - la - nağ - zı (Aslan + ağzı)

Kırklareli → Kırk - la - re - li (Kırklar + eli)

ÜNSÜZLERİN ÖZELLİKLERİ :

Türk alfabesinde 21 ünsüz vardır. Bunlar bir ünlünün yardımıyla söylenebilir. Bunları söylerken kendilerinden sonra "e" ünlüsü getirilir.

Ünsüzler : b,c,ç,d,e,f,g,ğ,h,j,k,l,m,n,p,r,s,ş,t,v,y,z.

Söyleniş Biçimleri : be, ce, çe, de, fe, ge, yumuşak ge, he, je, ke, le, me, ne, pe, re, se, şe, te, ve, ye, ze.

Sert Ünsüzler : Söylenişleri sırasında ses tellerini titreştirmeyen ünsüzlerdir : ç, f, h, k, p, t, s, ş.

Yumuşak Ünsüzler : Söylenişleri sırasında ses tellerini titreştiren ünsüzlerdir : b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.

Sürekli Ünsüzler : Sürekli söylenebilen ünsüzlerdir : b, c, d, f, g, ğ, h, j, l, m, n, r,s, ş, v, y, z.

Süreksiz Ünsüzler : Sürekli söylenemeyen ünsüzlerdir : ç, k, p, t.

Uyarı :

Ünsüzlerin sert ya da yumuşak ünsüz olup olmadığını anlayabilmek için ünsüzlerin başına bir ünlü getirilerek söylenir, işaret parmağıyla başparmağımızı gırtlağımızın üstüne bastırır, ses tellerinin titreşip titreşmediğini saptarız.

	Sert Ünsüzler	Yumuşak Ünsüzler
Sürekli Ünsüzler	f, h, s, ş	ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
Süreksiz Ünsüzler	ç, k, p, t	b, c, d, g

ÜNSÜZLERLE İLGİLİ KURALLAR :

Sert ünsüz yumuşaması,
Ünsüz benzeşmesi,
Ünsüz düşmesi,
n - b çatışması,
Bir sözcüğün Türkçe olup olmadığını anlama yolları.
1. SERT ÜNSÜZ YUMUŞAMASI :

Türkçe'de sözcüklerin sonunda "b, c, d, g" ünsüzleri bulunamaz. Bunların yerine "ç, k, p, t" sert - süreksiz ünsüzleri kullanılır.

Sert - süreksiz ünsüz (ç, k, p, t) ile biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir çekim ya da yapım eki gelirse sözcüklerin bazılarında sonda bulunan ç→ c'ye, k→g, ğ'ye, t→ d'ye, p→ b'ye dönüşür. Buna "sert - ünsüz yumuşaması" ya da yalnızca "ünsüz yumuşaması" denir.

Tek heceli sözcüklerin çoğu bu kurala uymaz.
Yabancı dillerden dilimize gelmiş sözcükler de bu kuraldan etkilenir.
Çok heceli Türkçe sözcüklerin -(i)t ekiyle türemiş olanları bu kurala aykırıdır.
"t" sesiyle biten yabancı sözcüklerin kimileri bu kurala uymaz.

Örnekler :

* Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenen çok heceli sözcükler:

Bilek → bileği Kitap → kitabı

Tarak → tarağa Mezhep → mezhebi

Bacak → bacağı Dolap → dolaba

Yanak → yanağa Kasap → kasabı

Toprak → toprağın Hesap → hesabı

Kurak → kurağı Şurup → şurubu

Ağaç → ağaca İnat → inadı

İnanç → inancımız Kanat → kanadı

Piliç → pilici Geçit → geçidi

Pirinç → pirinci Yoğurt → yoğurdu

Pabuç → pabucun Umut → umudu

Borç → borcu Senet → senedin

* Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenmeyen tek heceli sözcükler :

Aç → aça Bit → bitince

Tok → toku Ot → ota

Set → setin Sat → satılık

Türk → Türk'ün Kat → katın

Geç → geçen Set → setin

At → atı Yat → yata

İt → iti Bak → bakın

Küp → küpün Saç → saçın

* Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenen tek heceli sözcükler :

Kap → kabı Çok → çoğu

Denk → dengi Kurt → kurda

Renk → rengi Mert → merdin

Git → gidin Gök → göğe

Yok → yoğun Cenk → cengi

* Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenmeyen yabancı kökenli sözcükler :

Millet → milleti Hükümet → hükümete

Sanat → sanatı Hakikat → Hakikatı

Devlet → devleti Halk → halkın

Bilet → bilete Hakaret → hakaretin

Kanaat → kanaati Hasret → hasretinden

Saat → saatin Şöhret → şöhrete

Hukuk → hukuka Tebligat → tebligatı

Fazilet → fazileti Ziraat → ziraati

* Sert - ünsüz yumuşamasından etkilenmeyen Türkçe sözcükler :

Yanıt → yanıtı Yarat → yaratan

Anıt → anıtı Arat → aratın

Kanıt → kanıtı Gölet → göletin

Akaryakıt → akaryakıtı Gözet → gözeten

Kuşat → kuşatıcı Dinlet → dinletin

Diret → direten Beklet → bekletince

2. SERT ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (ÜNSÜZ UYUMU) :

Türkçe'de sert ünsüzlerle (ç, f, h, k, p, t, s, ş) biten sözcüklerden sonra c, d, g ünsüzleriyle başlayan bir ek (-ci, -ce, -cik; -gi, -gin; -di, -de, -den..) gelirse; ekin başındaki c, d, g ünsüzleri, kendilerinden önce gelen sert ünsüzlerden etkilenerek sertleşir ve c→ ç'ye, d → t'ye, g →k'ye dönüşür. Buna "sert ünsüz benzeşmesi" ya da "ünsüz uyumu" denir.

Örnekler :

Türkçe Geçti Askı (as-mak)

Yiğitçe Baktı Aşkın (aş-mak)

Milletçe Anlattı Geçkin

Saatçı Güneşte Bitkin (bit-mek)

İnatçı Ayakta Bitki (bit-mek)

Bekçi (bek) Kulaktan Açkı (aç-mak)

Kitapçı Sanattan Savaşkan

Kitapçık Yurtta Çalışkan

Atçık (at) Buluttan Atkı (at-mak)

Kurtçuk Geçitten Seçkin

Denkçik Aftan Pişkin

Aşçı (aş) Yasta Konuşkan

3. ÜNSÜZ DÜŞMESİ :

Türkçe'de kimi sözcüklerden sonra gelen ekler sözcüğün sonundaki "k" ünsüzünün düşmesine neden olur. buna "ünsüz düşmesi" denir.

Örnekler :

Bebek -çik → bebecik

Küçük - çük → küçücük

Büyük - cek → büyücek

Yaprak -çık → yapracık

İnek -çik → inecik

Ayak çık → ayacık

Minik - çik → minicik

4. "n - b" Çatışması (boğumlama Benzeşmesi)

İç seslerinde "nb" ünsüzü bulunan sözcüklerde "b" ünsüzünün etkisiyle "n", "m" 'ye dönüşür.

Sünbül → sümbül

Tenbel → tembel

Perşenbe → Perşembe

Çarşanba → Çarşamba

Not : Özel isimlerde, birleşik isimlerde ve rütbe isimlerinde bu kurala uyulmaz.

İstanbul → İstanbul, Binbaşı →Binbaşı, Safranbolu→Safranbolu

5. BİR SÖZCÜĞÜN TÜRKÇE OLUP OLMADIĞINI ANLAMA YOLLARI :
A. Türkçe sözcüklerde(yansıma sesleri hariç)"f, h, j" ünsüzleri bulunamaz.

Örnekler :

Hava jale fakir

Havuz jandarma faaliyet

Hale jilet fakülte

Hayat jüri fanatik

Günah jimnastik fedai

Sabah jeolog fare

Helva jaluzi filiz

* Yansıma sözcükler bu kuralın dışındadır;

Fısıltı, fışkırmak, fırt, havlamak,

Kağan > hakan, Kangı > hangi, Kanı > hani

B. Türkçe sözcükler (yansıma sesleri hariç) c, f, h, j, l, m, n, p, r, ş, v, z ünsüzleriyle başlayamaz.

Örnekler :

Cadde lavivert parça vakit

Can laik pamuk vitamin

Cariye limon palete viran

Canavar lezzet pencere vişne

Cirit lüzum pano venüs

Coğrafya maden radyo vize

Final madalya rahat votka

Fotoğraf masa ritim zabıta

Funda miras ruh zamir

Hakem mantık rütbe zekâ

Hallaç narin şahane zavallı

Hatıra nazar şatafat zehir

Jelatin nesnel şehit zorba

Jips nezih şiir züğürt

Jöle nüfus şüphe zümre

* Bu kurala uymayan "ne, şişman, ver, var" sözcükleri Türkçe'dir.

Ver> ber, var >bar, şişman>şişmen sözcüklerin değişimiyle oluşmuştur.

C. İlk ve son iki harfi ünsüz olan sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Fren krisital lüks

Kral kreş prens

Tren program lens

Spor psikoloji feminizm

Flört staj form

Prova stopaj faks

D. İçinde ikiz ünsüz bulunan sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Millet mürekkep izzet

Şiddet hiddet minnet

Cennet himmet şirret

Cinnet iffet zillet

E. "b, c, d, g" ünsüzleriyle biten sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Sosyolog monolog hac

Mirac yad sac

F. İki ünlüsü yan yana bulunan sözcükler Türkçe değildir.

Örnekler :

Şair vaat şiir

Kainat şuur cemaat

Saat kanaat sait

Ziraat camii fiil

G. Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler Türkçe değildir.

(Uyarı : -yor, -ken, -ki, -leyin, -mtrak ekleriyle uyumsuz olan Türkçe sözcüklerde ses değişimine uğrayarak büyük ünlü uyumuna ters düşen; anne, kardeş, elma ... gibi Türkçe sözcükler ve bileşik sözcükler hariç.)

Örnekler :

Dünya saniye zamir

Kitap şahit edat

Mani kâfi faiz