SES OLAYLARI

Ses Türemesi

1) Ünlü Türemesi

Türkçe’de bazı durumlarda iki ünsüz yan yana bulunmaz. Bu durumlarda iki ünsüz arasına bir ünlü girer. Bu olaya “ünlü türemesi” denir.

a) Ünsüzle biten bir sözcüğe, ünsüzle başlayan bir ek getirildiğinde araya yardımcı ünlüler girer. Araya giren yardımcı ünlüler “ı, i, u, ü” yardımcı ünlülerinden biridir.

Örnek: gel-i-yor, gör-ü-yor, koş-u-yor, al-ı-yor, ver-i-yor, git-i-yor

b) Türkçe’de kelime başında iki ünsüz yan yana bulunmaz. Ancak Türkçe’ye uydurulan bazı yabancı kelimeler vardır. İşte bu kelimelerde önses türemesi görülür.

Örnek: station > istasyon, stop > istop, scarpina > iskarpin

Cebeci istasyonu!

NOT: Anadolu ağzında da ön ses türemesi görülür.

Örnek: Recep > İrecep, limon > ilimon, lazım > ilazım

Oğlum İrecep ilimonu irafa kaldır ıramazanda ilazım olur. ( Anonim )

c) Sözcüklerin pekiştirilmesi ya da anlamca küçültülmesi sırasında kelime ile ekin arasına bir ünlü girer.

Örnek: dar-cık > daracık, genç-cik > gencecik, az-cık > azıcık

güp-gündüz > güpegündüz, sap-sağlam > sapasağlam, bir-cik > biricik

Güpegündüz adamı soyup soğana çevirdiler.

NOT: Pekiştirilen kimi sözcüklerde iki ses türemesi görülür.

Örnek: sır-sıklam > sırılsıklam, çır-çıplak > çırılçıplak

Sırılsıklam aşık olsam, aşık olsam sırılsıklam.

2) Ünsüz Türemesi

Türkçe’de iki ünlü yan yana bulunmaz. Bundan dolayı iki ünlü arasına bir ünsüz girer. Bu olaya “ünsüz türemesi” denir.

a) İki ünlünün yan yana bulunduğu bazı kelimelerde araya “y” sesi girer.

Örnek: fiat > fiyat, zaif > zayıf

b) Anadolu ağızlarında, konuşma esnasında bazı kelimelerin önünde “y” ve “h” ünsüzleri türer.

Örnek: ayva > havya, avlu > havlu,

c) Ünlü ile biten bir kelimeye, ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde “y” kaynaştırma ünsüzü ile, “n” zamir n’si türer.

Örnek: su-un > suyun, bekle-in > bekleyin, şu-a > şuna

d) “etmek, olmak” yardımcı fiilleri de bazen ünsüz türemesine yol açar.

Örnek: his-etmek > hissetmek, af-etmek > affetmek, zan-etmek > zannetmek

e) Pekiştirme sıfatları oluşturulurken de m, p, r, s ünsüzleri türer.

Örnek: pe-pembe > pespembe, ko-koyu > kopkoyu

Gökyüzü bugün masmavi olacak, açık pırıl pırıl.

Ses Düşmesi

1) Ünlü Düşmesi

a) İsimden fiil yapan “-la, -le,” eki, ünlü ile biten bazı sözcüklere eklendiğinde kendinden önceki ünlüyü düşürür.

Örnek: sız-ı-la-mak > sızla-mak, kok-u-la-mak > kokla-mak,

yumurta-la-mak > yumurtla-mak

b) İkinci hecesinde “ı, i, u, ü” ünlüleri bulunan sözcükler, ünlü ile başlayan ek aldıklarında “ı, i, u, ü” ünlüleri düşer.

Örnek: ağız-ı > ağzı, burun-u > burnu, alın-ı > alnı, karın-ı > karnı

Göğsümün ağrısından duramıyorum.

c) Fiilden isim yapan “-im, -ik, -inti” eklerinin geldiği bazı fiillerde de görülür.

Örnek: savur-uk > savruk, kıvır-ım > kıvrım,

d) “-ıl, -il” eklerinin geldiği kimi fiillerde de ünlü düşmesi görülür.

Örnek: çevir-il-mek > çevrilmek, savur-ul-mak > savrulmak

e) Ünlü ile başlayan bir kelime, ünlü ile biten bir kelimeye getirilirse ünlü düşmesi görülür.

Örnek: ne + için > niçin, ne + asıl > nasıl, kahve + altı > kahvaltı

NOT: Bazı durumlarda araya “y” kaynaştırma ünsüzü girer.

Örnek: ne + ise > neyse, şöyle + ise > şöyleyse

2) Ünsüz Düşmesi

Bazı kelimeler küçültme ekleri (-cık, -cek) aldığında ünsüz düşmesi olur.

Örnek: küçük-cük > küçücük, büyük-cek > büyücek, cabuk-cak > çabucak

Ünsüz Benzeşmesi

FıSTıKÇıŞaHaP kelimesindeki sert ünsüzlerle biten sözcüğe “c, d, g” ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşerek “ç, t, k” harflerine dönüşür. Bu olaya ünsüz benzeşmesi denir.

Örnek: git-di > gitti, küçük-den > küçükten, çocuk-dan > çocuktan,

kitap-cı > kitapçı

NOT: Birleşik sözcüklerde sertleşme kuralı uygulanmaz.

Örnek: ak-ciğer > akciğer

NOT: Çift dudak ünsüzü olan “b” kendinden önceki hecede bulunan “n” ünsüzünü “m” ünsüzüne dönüştürür. Buna “dudak ünsüzlerinin benzeşmesi” denir.

Örnek: anbar > ambar, çenber > çember, tenbel > tembel

NOT: Yukarıdaki olay bazı kelimelerde yazıya geçmez.

Örnek: onbaşı > ombaşı, vatanperver > vatamperver

Ünsüz Yumuşaması

Bir kelimenin sonunda “p, ç, t, k” ünsüzlerinden biri varsa ve bu kelimeye ünlü ile başlayan bir ek getirilirse bu ünsüzler yumuşayarak “b, c, d, g, ğ” harflerine dönüşür.

Örnek: git-ecek > gidecek, kitap-ı > kitabı, uç-u > ucu

NOT: Türkçe’ye yabancı dillerden giren sözcüklerin çoğunda yumuşama görülmez.

Örnek: hukuk-u > hukuku, devlet-e > devlete, millet-in > milletin

NOT: Sonu çift ünsüzle biten tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama görülmez.

Örnek: şart-ı > şartı, halk-ı < halkı

Ünlü Daralması

Şimdiki zaman “-yor” ekinin kendinden önce gelen “a, e” ünlülerini daraltarak “ı, i, u, ü” ünlülerine dönüştürmesine denir.

Örnek: oyna-yor > oynuyor, ağla-yor > ağlıyor, de-yor > diyor,                                                                                                        ye-yor > yiyor, bakma-yor > bakmıyor

NOT: “g, ğ, y” seslerinin etkisiyle yazı lehçemizde bazı kelimelerin ilk hecelerindeki geniş yuvarlak seslilerde darlaşma görülür.

Örnek: yokarı > yukarı, gözel > güzel, böyük > büyük

Dudaksılaşma

Yuvarlak seslilerin komşuluğunda dudak seslerine dönen sesteşler olur. Dilimizde bunun göze çarpan örneği yuvarlak seslilerin önünde ğ > v değişmesidir.

Örnek: koğa > kova, koğmak > kovmak, öğmek > övmek

Ayrışma / Süreklileşme

Örnek: tepme > tekme, aşçı > ahçı

NOT: Bazı durumlarda da f > h değişmesi ve ç,c harfleri ile ş, j harflerinin değişmesi olabilir.

Örnek: müftü > mühtü, müflis > mühlis, geçti > geşti, vicdan > vijdan,

Necdet > Nejdet

NOT: Yukarıdaki olayın bazen tersi olabilir. Buna da “süreksizleşme denir.

Örnek: pijama > picama, Japon > capon

Aşınma

Konuşurken “ğ, y, h” sesleri aşınarak yanındaki ünlü ile birleşir ve o ünlünün uzun okunmasına yol açar.

Örnek: ağızım > āzım, köhne > kōne, ağlamak > ālamak,                                kahve hane > kahvāne, ecza hane > eczāne, tahta > tāta

Yer Değiştirme

Konuşurken seslerin yer değiştirmesine denir.

Örnek: toprak > torpak, kirpik > kiprik, ekşi > eşki

Düzleşme

Küçük ünlü uyumundan kaynaklanan bir olaydır. Çoğu kelimeler hala Anadolu ağzında eski şekilleriyle kullanılır.

Örnek: sanduk > sandık,  yazuk > yazık, aru > arı,

Yuvarlaklaşma

Örnek: çabık > çabuk, kavın > kavun, çamır > çamur

ÖRNEK CÜMLELER

“Bütün evlilik hayatı böyle geçseydi, onu lekesiz, arızasız bir sevgiyle sevecek, mutlu olacaktı.” ( Halit Ziya Uşaklıgil. Aşk-ı Memnu. s.149 )

“Haremde bu mutfak oyuncağa benzer bir biçimde yaptırılmıştı.” ( Halit Ziya Uşaklıgil. Aşk-ı Memnu. s.70 )

“Çocuklara özgü bir aldatıcılıkla bu sorunun aslını anlamadan evvel cevap vermek istemedi.” ( Halit Ziya Uşaklıgil. Aşk-ı Memnu. s.45 )

“Ama bu sözler ağzından çıkar çıkmaz söylediğine pişman oldu.” (Elif Şafak. Araf. s. 172 )

“Abed bu lokantanın hem Japon hem de Çin lokantası olduğunu iddia etmemesi gerektiğini söylüyordu, çünkü…” ( Elif Şafak. Araf. s. 144 )

“ Kalın kıl torbalar gerçekten de işe yaramaya başlamıştı.” ( İsmail Bilgin. Sarıkamış. s. 230 )

“ Eğitim kafayı geliştirmektir, hafızayı doldurmak değil.” ( Anonim)

“ Birçok insan mutluluğu, burnunun üstünde unuttuğu gözlük gibi, etrafta arar.”           ( Droz )

“ “Bu ne büyük bir buluş” diyerekten.” ( Osman Pamukoğlu. Ey Vatan s.113)

METİN İNCELEMESİ

“Güneşin pırıl pırıl parladığı düğün günü herkes Doktor’un odasının kapalı kapısının önünde hazır bekliyordu. Doktor ise içeride Charles Darnay ile konuşuyordu. Kiliseye gitmek için hazırlardı; güzel gelin, Bay Lorry ve Bayan Pross. Günbegün hazırlamıştı kendisini bu olaya Bayan Pross. Evlilik onun için de mutluluk kaynağıydı, ancak yine de kardeşi

Solomon’un en uygun damat olacağı fikrinden vazgeçmemişti.

“Ve işte,” dedi geline hayran hayran bakmaya doyamayan, güzel gelinliğinin her detayını görebilmek için kızın etrafında dolanan Bay Lorry, “işte bunun içinmiş her şey.

Bunun için küçücük bir bebekken geçirmişim kucağımda seni Manş Denizi’nden. Aman

Tanrım! Ne yaptığımı ne kadar az düşünmüşüm! Dostum Charles’a devredeceğim sorumluluğa ne kadar az önem atfetmişim!”

“Bunu tasarlamamıştınız.” Diye gerçekleri söyleyiverdi Bayan Pross. “Hem bunu nereden bilecektiniz ki? Saçmalık!”

“Gerçekten mi? Şey, fakat ağlamayın.” Dedi nazik Bay Lorry.

“Ağlayan ben değilim,” dedi Bayan Pross, “sizsiniz.”

“Ben mi Pross’cuğum?” Geçen zaman içerisinde Bay Lorry ara sıra ona böyle hitap edebilme cesaretini bulmuştu.”(Charies Dickens. İki Şehrin Hikâyesi. s.202)

parladığı < parla – dık – ı ( Ünsüz Yumuşaması )

bekliyordu < bekle – yor – du ( Ünlü Daralması )

hazırlamıştı < hazır – la – mış – dı ( Ünsüz Benzeşmesi )

kaynağıydı < kaynak – ı – y – dı ( Ünsüz Yumuşaması )

olacağı < ol – acak – ı ( Ünsüz Yumuşaması )

fikrinden < fikir – i – n – den ( Ünlü Düşmesi )

vazgeçmemişti < vazgeç – me – miş – di ( Ünsüz Benzeşmesi )

gelinliğinin < gelin – lik – i – n – in ( Ünsüz Yumuşaması )

küçücük < küçük – cük ( Ünsüz Düşmesi )

bebekken < bebek – i – ken ( Ünlü Düşmesi )

kucağımda < kucak – ım – da ( Ünsüz Yumuşaması )

yaptığımı < yap – tık – ı – mı ( Ünsüz Yumuşaması )

devredeceğim < devir  et – ecek – im ( Ünlü Düşmesi, Ünsüz Yumuşaması )

atfetmişim < atıf et – miş – im ( Ünlü Düşmesi )

ÖĞRETİM TEKNİKLERİ

Ünsüz Yumuşamasını Öğretmeye Yönelik Uygulama

Halk ve Sanatçı Uygulaması

a, e, ı, i, u, ü, o, ö : Ünlüler

b, c, d, g               : Süreksiz yumuşak ünsüzler

p, ç, t, k               : Süreksiz sert ünsüzler

Örnek: ağacı < ağaç – ı , kitabı < kitap – ı

Ses Düşmesi ya da Ses Türemesine Yönelik Uygulama

Örnek: bağrımı < bağır – ı – mı, göğsümü < göğüs – ü – mü

daracık < dar – cık, bekleyin < bekle – in

Ünlü Daralmasına Yönelik Uygulama

İki adet kutu çizeriz. Birine dar ünlüleri, diğerine de yapmalarını isteyeceğimiz kelimeleri yazarız. Kelimelere uygun eki getirdiklerinde hangi dar ünlü gelecekse, o harfle ( dar ünlüyle ) kelimeyi eşleştirmelerini isteriz.

SORULAR

A) Bu hikâyeyi Memduh Şevket Esendal’ın kitabında okumuştum.

B) Sabahtan beri top oynuyorsun, hiç bıkmadın mı?

C) Köstebekler koklayarak yönlerini bulurlar.

D) Her şiir yazan şair değildir.

E) Ayrı ayrı yerlerde oturmayınız lütfen!

A) azıcık

B) saati

C) dolabı

D) tren

E) zannetti

A) Yaşamak ölmekten hazin geliyor.

B) Mutlaka bırakıp gidecek birgün.

C) Bu sorunun cevabını sonra vereceğim.

D) Armudun iyisini ayılar yermiş.

E) Çocuğu kocaman oldu hala yürümüyor.

çizili kelimelerde sırasıyla hangi ses olayları vardır?

hangi ses olayı vardır?

vardır?

10)  Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünlü daralması yoktur?

A) özlüyor

B) bekliyor

C) gülüyor

D) ağlıyor

E) oynuyor

11)  Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses olayı yoktur?

12)  Aşağıdaki kelimelerin hangisindeki ses olayı diğerlerinden farklıdır?

13)  “Dövüşmeden oynuyoruz annecim!” Cümlesindeki altı çizili kelimede görülen ses

olayları aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde görülmektedir?

14)  “Bir iki saatten beri kasıkları çatlamakta olduğu halde sırf kıskançlığından dolayı,

yerinden kımıldamaz ve Şehlevend’i bir dakikacık olsun Hüseyin ile yalnız bırakmazdı.”

Cümlesindeki altı çizili kelimelerde  sırasıyla hangi ses olayları vardır?

15)  Aşağıdaki kelimelerde bulduğunuz ses olaylarını karşılarına yazınız?

16)  Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisindeki ses olayı diğerlerinden farklıdır?

17)  “Gözler kalbin aynasıdır.” Cümlesindeki altı çizili kelimede görülen ses olayı

aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde yoktur?

18)  Aldanma çocuksu mahzun yüzüne,

Mutlaka terk edip gidecek birgün.

Kanma sever gibi göründüğüne,

Seni sevmiyorum diyecek birgün.

Yukarıdaki şiirde toplam kaç adet ses olayı vardır?

19)  Ey gül dalı, gül dalı

Oldum sana sevdalı

Gittiğin günden beri

Sinem aşkınla dağlı.

Yukarıdaki şiirde altı çizili sözcükte yer alan ses olayı aşağıdaki kelimelerden

hangisinde vardır?

20)  Aşağıdakilerden hangisi yanlış yazılmıştır?

CEVAPLAR

B) Ünlü daralması                                     B) Ünlü daralması

C) Ünlü düşmesi                                        C) Ünsüz türemesi

D) Ünsüz yumuşaması                               D) Ünsüz benzeşmesi

E) Ünlü düşmesi                                        E)  Ünsüz türemesi

10)  C                                                        20)  C

KAYNAKÇA

ERGİN, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. Bayrak yay. 20. Baskı. İstanbul 1993.

EDİSKUN, Haydar. Türk Dil Bilgisi. Remzi Kitap Evi. 6. Basım. İstanbul 1993.

HENGİRMEN, Mehmet. Türkçe Temel Dil Bilgisi. Engin yay. Ankara 1998

BANGUOĞLU, Tahsin. Türkçenin Grameri. TDK yay. Ankara 2004.

BARIN,Erol.DEMİR Celal. Ses Bilgisi 1. Öncü Kitap. Ankara 2006.

UŞAKLIGİL, Halit Ziya. Aşk-ı Memnu. İnkılâp ve Aka yay. İstanbul 1983.

ŞAFAK, Elif. Araf. Metis yay. 6. Basım. İstanbul 2006.

BİLGİN, İsmail. Sarıkamış. Timaş yay. 4. Baskı. İstanbul 2006.

ALICI, Akın. Hayata Yön Veren Sözler. Epsilon yay. İstanbul 2004.

PAMUKOĞLU, Osman. Ey Vatan. İnkılâp yay. İstanbul 2004.

DICKENS, Charles. İki Şehrin Hikayesi. Elips yay. Ankara 2007