İlköğretim Dersleri

Ortaöğretim Dersleri

Karma-Karışık

Site İstatistikleri

Toplam Üye:2220
Son Üyemiz:pletcherjmv
Son Ziyaretçi:gökmen
İçerik:6489
İçerik Okunma:6290490
Ses Bilgisi, Ses Türemesi, Ses Düşmesi, Benzeşmezlik, Benzeşme, Ünsüz Benzeşmesi PDF Yazdır e-Posta
Administrator tarafından yazıldı.   
Pazar, 24 Ocak 2010 00:00

SES BİLGİSİ

Türkçede sesler arka arkaya dizilirken tek tek değil kuvvetli ya da daima zincirleme bir bütün olarak dizilirler, bir bağ oluştururlar bu birleşme esnasın da bazı ses olayları meydana gelir.

1)SES TÜREMESİ

İç ,ön ve son seste kelimenin özelliğine göre yeni bir sesin ortaya çıkması durumudur.Aslında Türkçede nadir bir olaydır bununla birlikte yabancı kelimeleri Türkçenin ses ve hece yapısına uydurmak gibi pratik bir maksatla türettiğimiz sesler oldukça fazladır.

A)ÜNLÜ TÜREMESİ

Türkçede aslında bulun mayan bir ünlünün ön, iç ve son ses olarak ortaya çıkmasına denir .ünlü türemesi üçe ayrılır.

a)Başta ünlü türemesi

Türkçede sözcük başında iki ünsüz yan yana bulunmaz.Bu nedenle yabancı dillerden  Türkçeye geçen ve iki ünsüzle başlayan sözcüklerin başına ünlü gelir.

Slav-İslav , Rum-Urum , stasyon-istasyon,skala-iskele,steam-istim

b)İç seste ünlü türemesi

İki ünsüzle başlayan bazı yabancı kökenli sözcüklerde ünsüzlerin arasında bir ünlü türer. Ancak bu durum konuşma dilinde görülür. Bu durumda görülen ünlü türemesi yazı dilinde genellikle gösterilmez:

Gram-gıram, tren-tiren, fren-firen

Genellikle Arapçadan dilimize geçen bazı sözcüklerde iç seslerde iki ünsüz arasında bir ünlü türer

Akl-akıl, hükm-hüküm, azm-azim, şükr-şükür

B)ÜNSÜZ TÜREMESİ

Türkçede ünsüz türemesi çeşitlidir başlıca ekleme sırasında çatışmayı önlemek için bir ünsüz türetiriz. Yabancı kelimeleri Türkçeleştirmek için aynı usulden  faydalanırız.

a)Ön Türeme

Sesliyle başlayan bazı kelimelerin başlarına ünsüz getirilir.

Ilan-yılan, ulduz- yıldız,  ılkı-yılkı, ırak-yırak

b)İç Türeme

kılıç-kılınç, tüfek-tüfenk, fişek fişenk

ana-anne, mai-mavi, acaib-acayip

his-hissetmek, af-affetmek,haz-hazzetmek

c)Ekleme sırasında oluşan ünsüz türemesi

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez ünlüyle biten kelimeler kök halindeyken ad durumu eklerinden belirtme veya yönelme ad durum ekleri ile zaman ve ya kip eklerinden ünlüyle başlayan ekleri alırsa araya kaynaştırma ünsüzü olarak adlandırdığımız ‘’y’’ünsüzü girer.

Balık, olta-y-a takıldı.

2)SES DÜŞMESİ

A)ÜNLÜ DÜŞMESİ

Sözcüklere çekim ve yapım eklerinin gelmesi ve birleşik sözcüklerin yapımı sırasında bir ünlünün kaybolmasına ünlü düşmesi denir. Türkçede kökler genellikle değişmez. Ancak, bazı durumlarda bir ünlünün düştüğü görülür. Ünlü düşmesinin görüldüğü durumlar şunlardır.

a)organ adlarında ünlü düşmesi

ağız, burun, alın,omuz,göğüs, beyin boyun, karın gibi organ adlarının ikinci hecelerinde dar ünlüler bulunmaktadır. Bu sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki ünlüler düşer:

Ağız-İki gündür ağzıma tek bir lokma girmedi.

Alın-Hastanın alnına ıslak bir bez koydular.

Omuz-Çocuğun omzunda bir yara çıkmıştı.

Akrabalık belirten oğul, kayın sözcüklerine de ünlü ile başlayan bir ek gelince ikinci hecedeki ünlü düşer.

Oğul-İki yıldan beri oğlumu görmedim.

b)Yabancı sözcüklerde ünlü düşmesi

Arapçadan dilimize geçen bazı yabancı kökenli sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek alınca,hecedeki  ‘’ı,İ,u,ü’’ dar ünlüleri düşer.

Fikir-fikriniz, emir-emri, akıl-aklınız

Arapçadan Türkçeye geçmiş bu sözcükler, etmek , olmak yardımcı eylemleriyle bileşince ikinci hecedeki dar ünlü düşer.

Sabır-sabretmek, bahis-bahsetmek

c)Hece Düşmesi(birleşik sözcüklerde ünlü düşmesi)

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez bu nedenle ünlüyle biten sözcükler ünlüyle başlayan başka bir sözcükle birleşirse ünlülerden biri düşer bu durumda bir hece kaybı olur. Bu nedenle bu olaya hece düşmesi denir.

Cuma+ertesi-cumartesi

d)Eklerde Ünlü Düşmesi

Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelirse, ünlülerden biri düşer:

Anne+im-annem masa+ımız – masamız iki+inci – ikinci

B)ÜNSÜZ DÜŞMESİ

Sözcüklerde bazı ünsüzlerin kaybolmasına ünsüz düşmesi denir. Ünsüz düşmesi genellikle yapım ekleri ve çekim eklerinin sözcüklerle birleşmesi sırasında görülür:

Yapım eki-cık: sıcak+cık-sıcacık, küçük+cük- küçücük

Yapım eki –cak: çabuk+cak- çabucak büyük +cek büyücek

Konuşma dilimizde bazı ünsüzler söylenmez ancak bu değişiklik yazı dilinde gösterilmez :

Çiftçi-çifçi, serbest-serbes

Bazı söcüklerden eylem türetirken ünsüz düşmesi görülür:

Büyük-büyümek , gevşek-gevşemek,soğuk- soğumak

3)BENZEŞMEZLİK

Kelimede yan yana bulunana aynı cins iki sesten birirnin farklılaşması durumudur.

Atar-aktar, muşamma-muşamba, aşçı-ahçı ,murdar-mundar

4)BENZEŞME

Söcükteki bir sesin başka bir sesi kendisine benzetmesine ses benzeşmesi denir. Büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu ünsüz benzeşmesi, ünlülerin ünsüzlere etkisi, ünsüzlerin ünşülere etkisi gibi ses olayları ses benzeşmesi sonucu ortay çıkan ses kurallarıdır. Ses benzeşmeleri söyleyişi kolaylaştırma eğiliminden kaynaklanır

Burada ses benzeşmeleri adı altında inceleyecemiz konu daha çok konuşma dilinde görülen, yazı dilinde belirtilmeyen ses banzeşmeleridir. Ancak, konuşma sırasında görülen bu ses benzeşmelerinin bazılar zamanla yaygın bir duruma gelince yazı dinle de geçmektedir. Türkçedeki bu ses benzeşmelerine dört bölüme ayırabiliriz.

  1. Tüm benzeşme

Sözcükteki bir sesin tamamen değişerek başka bir sese dönüşmesine tüm benzeşme denir.   Bu tür benzeşmelerin bazıları zamanla yazı diline geçmiştir. Benzeşme olayı hem ünlülerde hem de ünsüzlerde görülür.

Ünlülerde tüm benzeşme

Yabancı kökenli sözcüklerde bulunan bazı ünlüler tüm benzesmeye uğrayarak yazı diline girmişlerdir.

Divar-duvar, somye-somya, motör-motor, haste-hasta

Birden çok sözcüğün birleşmesi sırasında da bu  olay görülür.

Bir yıldır-bıldır, kıl ibik-kılıbık, o bir-öbür

Ünsüzlerde tüm benzeşme

Nişanlı –nişannı , bunlar-bunnar,eczane-ezzane,şemsiye-semşiye

  1. Yarı benzeşme

Sözcükteki bir sesin yalnızca bazı nitelikleri yüzünden başaka bir sese benzemesine yarı benzeşme denir. Yarı benzeşme daha çok çift dudak ünsüzleri olan ‘n,m’ seslerinde görülür;

N-M

Kanbur-kambur ,  inbat-imbat, sünbül-sümbül, anbar-ambar

B-P

Cübbe-cüppe, tesbih-tespih, abdest-apdest

T-D

Tonuz-domuz

  1. İlerleyici benzeşme

Sözcük içindeki bir sesin kendisinden sonra gelen bir sesi değiştirerek kendisine benzetmesine ilerleyici benzeşme denir.

Şemsiye-şemşiye , müfti-müftü, müşkil –müskil  bunlar-bunnar

  1. Gerileyici benzeşme

Sözcük içindeki bir sesin kendisinden önce bulunan bir sesi etkeileyerek kendine benzetmesine gerileyici benzeşme denir.

Pantolon-pantolon, kaynamazsa-kaynanssa,dizsin-dissin , asker-esker

 

5) ÜNSÜZ BENZEŞMESİ

Türkçe sözcüklerde sert ünsüzlerden sonra sert, yumuşak ünsüzlerden sonra yumuşak ünsüzlerin gelmesine ünsüz benzeşmesi denir. Türkçede ekler genellikle bu kurala uyar. Ünsüz benzeşmesi sözcük içinde ve sözcük sonunda görülür.

  1. Sözcük içinde ünsüz benzeşmesi

Sözcük içinde sert ünsüzlerin yanında sert yumuşak ünsüzlerin yanında da yumuşak ünsüz bulunur. Yabancı kelimelerin çoğu bu kurala uymaz.

Sert ünsüzler: eski, yufka , ıssız,çift

Yumuşak ünsüzler: çiğdem, gündüz, yıldız, gövde

  1. Sözcük sonunda ünsüz benzeşmesi

Sözcüklerin kök ve gövdelerine gelen yapım ve çekim ekleri genellikle ünsüz benzeşmesine uyar.

Sert ünsüzler: <Türk-çe, yurt-taş, diş- çi, bas- kı

Bu kurala bazı ekler uymaz(-gen,-lık,lü vb.)

Yumuşak ünsüzler: bil-gi, gör-gü,İngiliz-ce

Bu kurala bazı  yapım ekleri uymaz(-suz, siz-lü,lı-leyin vb.)

Bileşeik sözcüklerde ünsüz benzeşmesi aranmaz:

Akdeniz ,Çengelköy, başbakan,yelkovan

  1. Çekim eklerinde ünsüz benzeşmesi

Eylemlerin kök ve gövdelerine gelen çekim eklerinde de ünsüz benzeşmesi görülür:

Aç-mak~ aç-tı-m,aç-tır-dı-m, aç-tır-ıl-dı

Yaz-mak~yaz-dı-k,yaz-dır-dı-k,yaz-dır-ıl-dı

  1. Ad durum eklerinde ve ek eylemde ünsüz benzeşmesi

Ad durum ekleri –da,-de,-den,-dan ve ek eylem –dır,-dir,-dur,dür sözcük sonlarında ünsüz benzeşmesine uyar. Sert ünsüzle biten sözcüklerden sonra bu eklerin başında ki d-t’ye dönüşür.

Ağaç: ağaçta, ağaçtan, ağaçtır

Fatih: Fatih’te, Fatih’tir, Fatih’ten

 

 

6) SERT ÜNSÜZLERİN YUMUŞAMASI

Türkçe sözcüklerin sonunda bulunan p,ç,t,k ünsüzleri iki ünlü arasında yumuşayarak b,c,d,ğ ‘ye dönüşür.

p-b

kitap- kitabı kitaba kitabın

ç-c

ağaç –ağacı, ağaca,ağacın

t-d

yurt-yurdu,yurda,yurdun

k-g

çocuk-çocuğu,çocuğa,çocuğun

 

Özel adlarda sözcük sonundaki sert ünsüzler, iki ünlü arasına geldiğinde yazı dilinde değiştirilemez:

Serap-Serap’ı,  Serap’a, Serap’ın

Burçak -

Burçak’ı, Burçak’a, Burçak’ın

Tek heceli sözcüklerin sonundaki sert ünsüzler, iki ünlü arasında yumuşamaz

Top-topu,

Küp- küpü

Çift heceli bazı sözcüklerde sert ünsüzler iki ünlü arasında yumuşamaz

Anıt –anıtı

Yabancı kökenli bazı sözcüklerin sonlarında bulunan sert ünsüzler iki ünlü arasında yumuşamaz.

Kamp –kampı, edebiyat ,  edebiyatı

Sözcük sonunda ‘’n’’ ünsüzünden sonra gelen ‘’ç ,k’’ sesleri  bir ünlüyle karşılaşınca yumuşayarak ‘’c,g’’seslerine dönüşür .

Basıç-basıncı, ahenk-ahengi, bilinç-bilinci

7)ÜNLÜ DARALMASI

Türkçedeki bazı ünsüzler, önündeki veya ardındaki ünlülerin değişmesine sebep olur.Bu durum,ünlülerin değişerek daralmasından dolayı meydana gelir.

Böyük-büyük, gözel-güzel , -niye

Ayrıca; şimdiki zaman eki ‘yor’ un tek şeklinin olması ve dar ünlülerde kullanılması (-ıyor,-iyor,-uyor,-üyor)daralmaya neden olur. Bundan dolayı,geniş düz ünlüler(a,e) le biten fiillerde ünlü daralması görülür.

Ağla+yor-ağlıyor,özle+yor-özlüyor, bekle+yor-bekliyor

  • “ye-” ve “de” fiilleri de geniş ünlüyle başlayan bir ek aldığında daralmaya uğrar.

Ye+(y)ecek-yiyecek

De+(y)ecek-diyecek

Söyleyişte bazen y’den dolayı daralma var bazen yoktur.

Başlıyan(daralma var)

Başlayan(daralma yok)gibi.

 

8)DÜZLEŞME

Küçük ünlü uyumuna göre düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelmez.Bu nedenle,sözcüklerde düzleşme meydana gelir.düzleşme ,Eski Türkçeden Batı Türkçesine geçişten sonra ortaya çıkmıştır.

Temür-temir-demir, eksül-eksil ,  değül-değil ,ılduz-yıldız

9)YUVARLAKLAŞMA

Düz ünlülerin, dudak ünsüzü olan b,m,p,v ‘ nin etkisiyle yuvarlak ünsüze dönüşmesidir.

Yavız-yavuz, karpız-karpuz, hamır –hamur, kavın-kavun

10)DUDAKSILLAŞMA

Kelimelerdeki yuvarlak ünlüler bazı ünsüzleri dudak ünsüzüne dönüştürmesidir.

g,ğ-v

öğmek-övmek ,  göğercin-güvercin,kılaguz-kılavuz

n-m

köynek-gönlek-gömlek ,  konşu-komşu ,donuz-domuz

 

 

 

 

 

 

 

,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


SORULAR

  1. Sonunda süreksiz sert sessizlerden(p,ç,t,k) biri bulunan sözcük ünlüyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert ses yumuşar.

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu kurala uymaz?

  1. Çorap
  2. Hayat
  3. Çorak
  4. Yatak
  5. Oruç
  6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert sessizlerin yumuşamasına örnek gösterilebilir?
    1. Bilgisayar  kullanmayı bilmiyormuş
    2. Yazılarını her zaman daktiloyla yazardı
    3. Çekmeceden bir kağıt çıkardı
    4. Onu gören herkes ayağa kalktı
    5. Üzüntüsü yüzünden okunuyordu
    6. Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çızıli sözcük ek alırken bu sözcüğün ünsülerinden biri düşmüştür?
      1. Kısacık boyuyla  hemen dikkati çekiyordu.
      2. Yol bitince daracık bir sokağa daldık.
      3. Çocuğun ufacık bir burnu vardı.
      4. Zavallı kedicik soğuktan titriyordu.
      5. Kelebekler gelinciklerin arasında kayboldu
      6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü türemesine örnek olabilecek bir kullanım vardır.
        1. Bize sıcacık bir simitle çay getirdiler.
        2. İnsan biricik kardeşini böyle üzer mi?
        3. Alçacık duvardan atlayıp bahçeye geçtik.
        4. Ortalıkta kimsecikler yoktu.
        5. Kapıyı usulcacık açtık.
        6. Aşağıdakilerin hangisinde ünlü daralmasına örnek gösterilemez?
          1. Bizimle gelmeyi istiyor musunuz?
          2. Bu filmi sizde izliyor musunuz?
          3. Memleketinizi hiç özlüyor musunuz?
          4. Burada kalmaktan korkmuyor musunuz?
          5. Buranın sahibini tanıyor musunuz?
          6. Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz düşmesine örnek gösterilebilir?
            1. Ortadaki yuvarlacık bir sofranı başına toplanmıştı çocuklar.
            2. Bu kadarcık bir ilgiyi çok gördünüz bize
            3. Topu topu iki kerecik görüşebildik yıl boyunca .
            4. Bir somuncuk ekmeğimiz olsaydı.
            5. Annesine iki satırcık mektup yazsa olmaz mıydı?
            6. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinden sonra ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün son hecesindeki dar ünlü düşmez?
              1. Bağır
              2. Boyun
              3. Seyir
              4. Sağır
              5. Akıl
              6. Sert ünsüzle biten sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert sessiz yumuşar.

Aşağıdakilerin hangisinde bu kurala uymayan  bir kullanım görülmektedir?

  1. Ondaki bu av merakı babasından kalmadır.
  2. Alınan karara çoğumuz destek verdik.
  3. Olaya karışan memurlar açığa alınmış.
  4. Bu çocuklar gençliğe yeni adım attı.
  5. O ağacın altında tanışmıştık biz.
  6. Derdini kimseye diyememek zor

Dağlar ondan böyle kaskatı, mosmor

Düşünüp düşünüp anlatamıyor

Böyle bencileyin zavallı dağlar

Bu dizelerden aşağıdakilerden hangisi yoktur?

  1. Ünsüz yumuşaması
  2. Ünlü daralması
  3. Koruyucu ünsüz
  4. Ulama
  5. Ünsüz türemesi

10)  Aşk dedin bağrıma soktun bıçağı

Akan kanım göl olmadan tükenmez

Sevda kokan bu yaranın çiçeği

Petek petek bal olamadan tükenmez

Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisinin örneği yoktur?

  1. Ünlü düşmesi
  2. Ünsüz benzeşmesi
  3. Ulama
  4. Ünsüz yumuşaması
  5. Ünlü daralması

 

11)  Kaybolan çocuğu arama çalışmalarına başlandı, ancak bir sonuç alınabileceğini zannetmiyorum.

Bu cümlede aşağıdakilerden hangisinin örneği yoktur?

  1. Ünlü düşmesi
  2. Kaynaştırma harfi
  3. Ünsüz türemesi
  4. Ünlü daralması
  5. Ünlü türemesi

12)  Aşağıdaki dizelerin hangisinde hece düşmesine örnek vardır?

  1. Bir yer var orada ikimiz için
  2. Bulutsuz bir gökyüzüdür güzelliğin
  3. Gözlerimin söylediği şarkıyı dinle
  4. Yokluğun, en korkuncu ölümlerin
  5. Zamanın nabzı atıyor bileklerimde

13)  Buğday tarlaları adeta sığırcık kaynıyordu .

Bu cümledeki altı çizili sözcükte aşağıdakilerden hangisinin örneği vardır?

  1. Ünlü daralması
  2. Ünsüz düşmesi
  3. Ünsüz benzeşmesi
  4. Ünsüz türemesi
  5. Ünsüz yumuşaması

14)  Derinden derine ırmaklar ağlar

Uzaktan uzağa çoban çeşmesi

Ey suyun sesinden anlayan bağlar

Ne söyler şu dağa çoban çeşmesi

Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisinin örneği yoktur?

  1. Ünsüz yumuşaması
  2. Ulama
  3. Ünsüz benzeşmesi
  4. Koruyucu ünsüz
  5. Ünlü daralması

15)  Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasına örnek gösterilebilir?

  1. Sizi üzmek istemezdim .
  2. Beni çağırdığınızı bilmiyordum.
  3. O dünde okula gelmemişti.
  4. Ona haber vermediniz mi?
  5. Sınıf başkanlarını odama gönderin

16)  Beni bende demen, bende değilem

Bir ben vardır bende benden içeri

Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisine örnek gösterilebilir?

  1. Ünsüz türemesi
  2. Ulama
  3. Ünsüz benzeşmesi
  4. Ünlü daralması
  5. Ünlü türemesi

17)  Anlatır sana özlemini gözlerim

Ben her iki cihanda seni isterim

Ne bir dilim ekmek, ne bir yudum su

Bu dizelerde aşağıdaki ses olaylarından hangisi vardır?

  1. Ünsüz benzeşmesi
  2. Ünsüz yumuşaması
  3. Ünlü daralması
  4. Ünsüz türemesi
  5. Hece düşmesi

18)  Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına örnek gösterilemez?

  1. Ağabeyinin çorabını giymeye bayılırdı.,
  2. O kadar uzağa gitmeye gerek yoktu.
  3. Kâğıdın sadece bir yüzüne yazacaksınız
  4. Onlar acımdan ölsem benimle ilgilenmez.
  5. Beğendiklerinizi ayırın da satın alalım.

 

 

 

 

 

 

 

 

KAYNAKLAR

 

Banguoğlu, Tahsin;  Türkçenin Grameri, İstanbul 1974

Hengirmen, Mehmet ; Türkçe Dil Bilgisi,Engin yayın evi,şubat 1998

Gülensoy, Tuncer; Türkçe El kitabı, Akçağ Yayınları, Ankara 2000

Barın, Erol  Demir, Celal; Türk  Dil Bilgisi 1 Ses Bilgisi, Öncü Basımevi,Ankara ,ekim 2006

KONU ÇOCUKLARA NASIL ÖĞRETİLİR?

İşlenen ses olaylarıyla ilgili iki ayrı kâğıda iki metin hazırlanır. Birinde ses olayları gösterilirken diğerinde gösterilmez. Bu metinler üzerinden konu anlatılır, daha sonra metinler sınıfta sesli okutularak ses olayları olmasa okumanın ve konuşmanın ne kadar zor olacağı gösterilir.

 

Son Güncelleme: Pazar, 03 Ekim 2010 20:53
 

Yorum ekle

Yapılan Yorumlar

Facebook Grubumuza Katılın!

Site Bilgileri