İlköğretim Dersleri

Ortaöğretim Dersleri

Karma-Karışık

Site İstatistikleri

Toplam Üye:2286
Son Üyemiz:Charlesset
Son Ziyaretçi:gökmen
İçerik:6489
İçerik Okunma:6545905
Cümle Nedir?, Cümle Dışı Unsurlar Nelerdir? PDF Yazdır e-Posta
Administrator tarafından yazıldı.   
Çarşamba, 17 Mart 2010 23:00

CÜMLE DIŞI UNSURLAR

CÜMLE: Bir fikri, bir  düşünceyi ,bir hareketi, bir duyguyu, bir hadiseyi tam olarak bir hüküm halinde ifade eden kelime gurubudur. Cümle belirtme gruplarından ayrı olarak bir hüküm gurubudur. Cümlenin temel fonksiyonu  hüküm ifade etmektir. Çekimli fiilden oluşan tek kelimelik bir cümle bile oluşabilmektedir.Hükmü daha geniş,daha etraflı,çeşitli şartları ile daha tam ifade etmek için cümle birden fazla cümle unsurundan  kurulur.Cümle unsurları ; fiil ,fail ,nesne , yer tamamlayıcısı  ve zarftır.Yani  cümlede  fiil ile onun gerektirdiği unsurlar bulunur.Şu halde cümle hüküm ifade eden bir fiil gurubudur.Yukarıda bahsedilen öğelerde  cümle unsurlarıdır.Yani cümlenin kuruluşuna katılmışlardır.

CÜMLE  DIŞI UNSURLAR: İşte cümlenin kuruluşuna katılan  asıl öğe ve unsurların dışında kalan bütün unsurlara  cümle dışı unsurlar denir.Bunlara bağlama ve ünlem edatları veya ünlem gurupları diyebiliriz.Fakat bunlar esas  hareketle  ,fiille ilgisi olmayan ve cümleye sadece ilave edilmiş bir durumda bulunan unsurlardır.Umumiyetle  cümlelerin başlarında , sonlarında  ve cümlelerin arasında bulunurlar.Parantez şeklinde cümle içine girdikleri  de görülebilir.Bunlara da cümle dışı unsurlar adını veriyoruz.(MUHARREM ERGİN-TÜRK DİL BİLGİSİ-2007)

2)Cümlenin  kuruluşuna katılmayan ,yani öğe  olmayan  ve dolaylı olarak cümlenin anlamına  yardımcı olan unsurladır. Bunlar; bağlaçlar ; ünlemler , ünlem grupları ,hitaplar ,arasözler cümle kuruluşunun dışında  kalan unsurlardır.

Örnek: Ölmek  kaderde  var , bize  ürküntü vermiyor.

Lakin vatandan ayrılışın ıstırabı zor.

Yukarıdaki  ikilikte altı çizili sözcükte  cümle dışı olan bir bağlaç görülmektedir. Aşağıda verilecek örneklerde de altı çizili sözcükler üstünde duracağım ve cümle dışı unsurları göreceğiz.

Örnek:A) Şair , sen üzüldükçe ve öldükçe yaşarsın.

B)  Ulu mabet , seni ancak bu sabah anlıyorum.

C)Sana dün bir tepeden baktım Aziz İstanbul

Ç)Bahçeye indim ; fakat çiçeklerin  eski  kokusu yoktu.

D)Başımın ağrısı yazları-sıcaktan olmalı- daha da artar.

E) Şu kopan fırtına Türk ordusudur , ya rabbi.

F) Neden böyle düşman görünürsünüz

Yıllar yılı dost bildiğim aynalar (SELÇUK ÜNİVERSİTESİ TÜRKÇE EĞİTİM DERGİSİ 19.SAYI)

Cümle Dışı Unsurları yukarıda  ayrıntıya inmeden tanıttım. Şimdi bu cümle  dışı  unsur çeşitlerini tanıyalım ve  ayrı bir konu gibi   incelemeden  görelim;

1)ARA SÖZ ve ARA CÜMLE: Yardımcı ve açıklayıcı bir öğe  olarak cümlenin içine giren ve çıkarılması   cümlenin anlamında eksiklik ya da bozulma meydana getirmeyen sözlere  ara söz denir.A)Ara  söz  bir kelime ,bir kelime  grubu veya cümle halinde olabilir.

Örnek: Bu konuda kararlı olduktan sonra –geç karar  vermiş olsan  da – başarıya ulaşırsın.

B)Ara  söz , iki virgül arasında  parantez içinde  ya da  ,iki kısa çizgi arasında verilir.’’ki’’ ile  bağlanabilir.

Örnek: Arka  sıradakilerden birisi , gözlüklü  olanı , bir soru sordu.

Çıkmamız  gereken uygar milletler seviyesi-ki bu seviyeye daha çok uzağız-Mustafa Kemal göstermişti bize.

Başımın ağrısı yazları-sıcaktan  olmalı –daha da artar.

C)Cümlede herhangi bir öğenin  açıklayıcısı  ve açıkladığı öğeyle aynı görevde olabilir;

Arka sıradakilerden  biri-gözlüklü olanı-bir soru sordu. Özneyi

Dün Ali Amcalara , eski komşumuza gittik.Dolaylı tümleci

Onu dün akşama doğru,saat  5 gibi , Kızılay’da gördüm.Zarf tümlecini

Doğup , büyüdüğü yerleri , memleketini ,çok özlemişti .Nesneyi

D)Cümlenin  herhangi bir öğesi olmaksızın  da  kullanılabilir;

Bu adam  ,seni temin ederim , sahtekarın biridir.

Cihan  yıkılsa ,emin ol ,bu  cephe  sarsılmaz.

E)Cümlenin  herhangi bir yerinde bulunabilirler.

Evet ,her şey bende gizli bir düğüm.

Ruhumun senden, ilahi, şudur ancak emeli.

2)ÜNLEM EDATLARI

Ünlem  edatları his ve  heyacanları ,sevinç ,keder ,ıstırap ,nefret ,hayıflanma ,coşkunluk v.s. gibi ruh hallerini ; tabiat seslerini  , seslenmeleri ;tasdik  ,red ,sorma ,gösterme gibi  beyan şekillerini ifade eden edatlardır.Bu edatlar umumiyetle  geniş bir  ifade kabiliyeti taşımakta ,bazıları gerekince bir cümlenin  yerini bile tutabilmektedir.Bir kısmı  bu ifade kabiliyetini ihtiva ettikleri ses  unsurlarından , kendi ses  yapılarından ,bir kısmı ise bir arada kullanıldıkları cümlelerden  alır.İfadeleri ses   yapılarına  dayanan  ,ses yapıları bir şeye delalet edenler tek başlarınada vazife görebilir , kullanılabilir ,bir şeyler ifade edebilirler.İfadeleri bir arada kullandıkları cümlelere  dayananlar tek başlarına  bir şey ifade etmez ve  kullanılamazlar.

Ünlemler  cümle içinde geçmedikleri ,  tek başlarına kullanıldıkları zaman yazıda  sonlarına umumiyetle  ünlem işareti konur.

Ünlem edatları :Ünlemler ,seslenme edatları  , sorma   edatları ,gösterme edatları ,cevap edatları olmak üzere  5 ‘e ayrılır.

A)ÜNLEMLER: Bunlar  his ve heyecanları ifade için  içten koparak gelen edatlarla  tabiattaki sesleri  taklit eden edatlardır .

Örnek: eyvah ,vah,ay ,of , püf

B) SESLENME EDATLARI: bunlar hitap edatlarıdır.Ünlemler gibi his , heyecan ,tabiat  sesi şeklinde  bir şey ,bir hal bildirmez.Hiç bir ifadeleri yoktur.sadece hitap ,seslenme vasıtalarıdır.

Örnek: Bre, yahu, hey

C)SORMA EDATLARI:Bunlar sorma ifade eden  ,soru için kullanılan edatlardır.Sayıları  çok azdır.Başlıca sorma edatı hani’dir.

D)GÖSTERME EDATLARI: Bunlar birini  ,bir şeyi göstermek için kullanılan  , işaret sırasında başvurulan edatlardır.Bugün  başlıca gösterme edatı işte’dir.

E)CEVAP EDATLARI:Bunlar  tasdik veya  red ifade eden  edatlardır: evet ,hayır, yok,değil , peki, hay hay  v.s.

3)BAĞLAMA EDATLARI :Bunlar kelimeden küçük dil birliklerini ,kelimeleri ,kelime guruplarını ve cümleleri şekil veya   mana bakımından birbirine bağlayan ,onlar arasında bir irtibat kuran edatlardır.

Türkçede aslında  bağlama edatı yoktu.Bağlama edatları Türkçede sonradan ve yabancı dillerin tesiriyle ortaya çıkmıştır.Onun için Türkçede kullanılan bağlama edatlarının büyük bir  kısmı yabancı asıllıdır.Türkçede olanlarda  bazı isim ve fiil şekillerinin sonradan edatlaşması  ile ortaya  çıkmıştır.Batı Türkçesinde kullanılan  başıca bağlama edatları şunlardır:

A)SIRALAMA EDATLARI:Ve , ile , dahi , ila.bunlar arka arkaya gelen unsurları ,kelimeleri ve kelime guruplarını ve cümleleri ’’ve’’manası ile  ,virgül makamında birbirine bağlayan  eadtlardır.Bağladıkları iki unsurun arasına girerler: sen ve ben, Ali ile Veli

B)DENKLEŞTİRME EDATLARI:ya , veya ,yahut,veyahut.bunlar birbirine denk  olan ,birbirinin  yerini tutabilecek olan iki unsuru birbirine bağlayan  ,birbiriyle karşılaştıran edatlardır.

C)KARŞILAŞTIRMA EDATLARI:ya….ya  ,hem ,ne …..ne , da …..da.Bunlar karşılatırılan  iki veya daha çok unsuru  ,dil birliğini birbirine bağlayan edatlardır.

4)BAĞLAÇLAR:

1.Bağlaç Sayılabilme Koşulları:

a)Tek başına anlamı  yoktur.

b)Cümlede anlam kazanır.

c)Tek başına cümlenin öğesi sayılmamalıdır.

d)Bağlandıkları sözcüklerin görevlerinde herhangi bir değişiklik  yapmaz.

e)Cümleden çıkarıldığında  , cümlenin anlamı  değişebilir ,fakat bozulmaz.

f)’’de ,dahi ,bile ,ile ’’ bağlaçları dışında  kalan  cümlenin başına getirilebilir.

g)Bağlaçlardan sözcük türetilmelidir.

2)Bağlaçlık Görevleri:

Bağlaçlık görevi matematikteki toplama işleminin  dildeki karşılığıdır. Bağlaç , sözcükleri  ya da cümleleri toplayan sözcüğün görev adıdır. Buradaki ‘ya da ‘  bağlacına dikkat etmek gerekir.’Sözcükleri ya da cümleleri ‘demek , sözcükleri  toplarsa cümleleri toplamaz  demektir. Sözcüklerle sözcükleri  , cümlelerle cümleleri  toplar ; sözcükleri  toplamaz. Bu durumu  , matematiğin temel kuralı olan , ‘Elmalar armutlarla  toplanmaz.’ Biçiminde düşünmek gerekir.

CÜMLE DIŞI  UNSURLARLA İLGİLİ ÇOKTAN SEÇMELİ  SORULAR

1)’’Ünlemler ‘’ ve  ‘’hitap unsurları(seslenmeler) cümlenin  hangi  öğesini oluşturur?

A)özne                                                      c)nesne

B)dolaylı tümleç                                   d)cümle  dışı unsur                        cvp:D

2)Aşağıdaki  cümlelerden hangisinin  sonuna ünlem işareti (!)  getirilemez?

A)Keşke , o kırıcı  sözleri  hiç söylemeseydin

B)Adamın  çok üzgün olduğu suratından anlaşılıyordu

C)Eyvah yine umutlarım  dağıldı

D)Aaa  kocaman adamın söylediklerine bak    cvp:B

3)Aşağıdaki  cümlelerde boşlukları uygun biçimde doldurunuz.

A)Ünlemler cümle öğesi olarak…………………………………. unsurdur.

B)Ünlem işaretinden  sonra ……………………………………… harfle başlanır.

C)’’Ey Türk Gençliği’’ bir ünlem   değil ………………………… ‘tır.

Cvp: a:cümle dışı b:büyük  c: hitap

4)Aşağıdaki  cümlelere doğruysa ‘’D’’  yanlışsa  ‘’ Y’’  yazınız.

A)’’Bu dünyada kimsenin  ahını almayacaksın.’’cümlesinde  ah kelimesi  ünlem görevinde kullanılmıştır.(y)

B)’Bravo  çok güzel sunum yaptınız’cümlesinde ünlem işareti bravo  kelimesinden sonra ya da  cümle sonuna  getirilebilir.(d)

5) “ve” bağlacı, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?

A) Sırtında eski ve kirli bir ceket vardı.

B) Saatini ve anahtarlarını masanın üzerinde unutmuş.

C) Yardımlarınız için size ve arkadaşlarınıza teşekkür ederiz.

D) Yarın ve bir sonraki gün köy okullarını dolaşacağız.

E) Kimseye kulak asmadı ve sonunda istediğini elde etti.

 

6) “ki” bağlacı, aşağıdaki cümlelerin hangisinde “koşul” ilgisi kurmuştur?

A) Evden çıkıyordum ki telefon çaldı.

B) Senin yaptıklarını hiç unutmadık ki.

C) Sorunları çöz ki konuyu iyice anlayasın.

D) Bu çocuk bir yaramaz ki sormayın.

E) Tahtaya kalkmıştım ki kapı açıldı.

 

7) “Yalnız” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç görevinde kullanılmıştır?

A) Adam yalnız yaşamaya bir türlü alışamamıştı.

B) Arkadaşım beş yıldır bu evde yalnız kalıyor.

C) Büyük yazar, sonunda bu yolda yalnız kaldı.

D) Biz de geliriz; yalnız çok oturmayız.

E) Bu konuyu yalnız o biliyordu.

 

8) Hangi cümlede bağlaç yoktur?

A) Kendisi ne uğradı ne de haber verdi.

B) Yaz geldi ama havalar ısınmadı.

C) Tatile yeni arabaları ile çıktılar.

D) Bu evi beğenmedik ki kiralayalım!

9) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç vardır?

A) Bu tabloları yalnız sen alabilirsin.

B) Birlikte gezdik fakat hiç konuşmadık.

C) Yolculuğumuza otobüs ile devam ettik.

D) Sabaha karşı telefon ile bizi aradı

 

 

 

 

 

10) I. - Yaa, demek inkâr ediyorsun, öyleyse suç ortağısın, yürü bakalım karakola!

II. - Elli yıllık çiftçiyim, böyle bir vahşet görmedim. Vah! Vah!

III. - "Hayvanlık bu, hayvanlık!" dedi öteki.

IV. - Buldum hırsızları, buldum! Bu çocuk, hepsini tek tek biliyor.

V. Kafasına koymuşsa seni barındırmaz burada!

Yukarıda verilenlerin hangilerinde "tehdit, korkutma" anlamı vardır?

A) II. ve III.

B) I. ve III.

C) II. ve IV.

D) II. Ve V.

E) I. ve V

11)Aşagıdaki cümlelerden  hangisinin sonuna  ünlem işareti  konulmalıdır?

A)El elden üstündür.   B)Aile toplumun temelidir.  C)sen ne yapıyorsun D)Eyvah kaza oldu.

12)Aşağıdakilerden  hangisi bir ünlem cümlesidir?

A)Okullar açıldı mı

B)Aman  allahım , bu ne  felaket

C)Yaz tatilinde ,bol bol denize  girdim

D)Sakla samanı gelir zamanı

13)Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç vardır?

A) Bu tabloları yalnız sen alabilirsin.

B) Birlikte gezdik fakat hiç konuşmadık.

C) Yolculuğumuza otobüs ile devam ettik.

D) Sabaha karşı telefon ile bizi aradı.

 

14) “Coşku, sevinç, acıma, şaşkınlık… gibi duyguları canlı bir ses

tonuyla bildiren sözcüklere _____________ denir.” tümcesindeki

boşluğa aşağıdakilerden hangisini koyabiliriz?

a) sıfat                       b) eylem                              c) ilgeç          d) ünlem

15) “Yazık, incittin onu! sözündeki ünlem nasıl bir duyguyu belirtiyor?

a) heyecan           b) öfke           c) acıma               d) coşku

16) “Eee! Hangisi bilmiş?” sözünde ünlem hangi anlamda kullanılmıştır?

a) Kızgınlığı belirtmek                                         b) Sevinci belirtmek

c) Soruyu kuvvetlendirmek                              d) heyecanı belirtmek

17)Aşağıdaki cümlelerin hangisinde arasöz,dolaylı tümlecin  açıklayıcısı  durumundadır ?

A)Bir an önce  evine-kendini güvende hissettiği yere-gitmek istiyordu.

B)Dürüst insanlara-bilmelisiniz ki-herkes saygı  duyar.

C)Kardeşim birden çok müzik aletini- bağlama ,darbuka ,gitar –çalabiliyor.

D)Çocuğun yüzü-hastalığından  olmalı-sapsarıydı.

18)Aşağıdaki cümlelerden hangisinde arasöz  nesne   görevinde kullanılmıştır ?

A)O öğrenci-ki adı Eylül’dür-geçen yılda sınıf birincisiydi.

B)Marmaris’te-o aşık olduğum yerde- çok  güzel günler yaşadım.

C)Denizlerimiz-canlıları  yok edecek derecede-kirlenmeye devam ediyor.

D)Ne  zaman  kar  yağsa onları-ülkemin  yoksul insanlarını - düşünüyorum.

19)Aşağıdaki cümlelerden  hangisinde arasöz cümlenin  öğesi  değildir?

A)Evime,sıcak yuvama,sonunda  geldim.

B)Soruları,kitaptakileri,çözmedim.

C)Ali,sen de bilirsin,çalışmayı sevmez.

D)Türkçe  öğretmeni, ERCAN BEY ,yarin sınav yapacakmış.

20)  Aşağıdakilerden hangisinde de bağlaç durumundadır?

a) Sende bugün bir tuhaflık var.          b) Peynirde bir acılık var.

c) Postacı da bir türlü gelmedi.            d) Havada yağmur bulutları vardı.

Son Güncelleme: Pazartesi, 04 Ekim 2010 15:17
 

Yorum ekle

Yapılan Yorumlar

Facebook Grubumuza Katılın!

Site Bilgileri