İlköğretim Dersleri

Ortaöğretim Dersleri

Karma-Karışık

Site İstatistikleri

Toplam Üye:2286
Son Üyemiz:Charlesset
Son Ziyaretçi:gökmen
İçerik:6489
İçerik Okunma:6545169
Bağlaçlar, Bağlaçlar ve Metin incelemesi, Biçimleri Açısından Bağlaçlar PDF Yazdır e-Posta
Administrator tarafından yazıldı.   
Salı, 04 Mayıs 2010 23:00

BAĞLAÇLAR


Tek başına bir anlamı olmayan, cümlede eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri, sözcük öbeklerini, hatta cümleleri birbirine bağlamaya yarayan sözcükleridir.

Bazı sözcükler hem edat hem de bağlaç göreviyle kullanılır. Edatlarla bağlaçların ayrıldığı en önemli nokta; edatlar cümleye anlam katar, edatların bağlayıcılık görevi ikinci palanda kalır. Bağlaçların ise birinci görevi bağlayıcılıktır.

Edatlar, sıfat ve zarf öbekleri kurabilir. Bağlaçların ise böyle bir işlevi yoktur, cümleye öğe de olamazlar.

Cümleden çıkarıldıklarında genelde cümlenin anlamında bozulma, eksilme olmaz.

Bağlaçlar kaldırılıp yerlerine virgül veya noktalı virgül konabilir.

En çok kullanıldığımız bağlaçlar; ve, veya, yahut, de, ya da, hem..hem, ne..ne, halbuki, oysaki, kaldı ki, yeter ki, ama, lakin, fakat, ancak, yalnız, çünkü, ki…

GÖREV AÇISINDAN ÇEŞİTLERİ

1) Sözcük bağlacı : “ve, ile” hem sözcük bağlacı hem de cümle bağlacı olarak kullanılır.

“ve” bağlacı:

a. Aynı türden sözcükleri bağlar:

  • Yeşim ve Özlem geldi. (iki özne)
  • Sinemaya ve tiyatroya ilgi duyar. (iki dolaylı tümleç)
  • Kalemi ve silgiyi ver. (iki nesne)

b. Sıralı cümleleri bağlar:

  • Kapıyı açtı ve arkadaşına seslendi.

c.Tamlamalarda kullanılır:

  • İnsan ve Doğa sevgisi

Örnek soru:

Aşağıdakilerden hangisinde “ve” sözcüğü nesneleri bağlama göreviyle kullanılmıştır?

A)Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak

Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak

B)Gözlerin, dişlerin ve ak pak gerdanınla

Ne güzel komşumuzdun sen Fahriye abla

C)Su sesi ve kanat şakırtısından

Billur bir avize Bursa’da zaman

D)Öfkenin homurtusu geliyor dipten

Ve kadın İskilip’ten ya da Nizip’ten

E)Geceyi ve seni düşünüyorum

Duyuluyor uğursuz uzaklığı seslerin

(1992/ÖSS)

Çözüm:

Ve bağlacı:

A’da, iki cümleyi

B’de, sözcükleri

C’de, iki tamlamayı

D’de, iki cümleyi bağlamıştır.

E’de, iki nesneyi (“geceyi” ve “seni” )bağlamıştır.

Yanıt E dir.

“ile” bağlacı:

Örn:

Kantinden açacak ile kalem aldı. (ve)

*Uyarı:Edat olanla bağlaç olan karıştırılmamalı. “İle” sözcüğü “ve” yerine kullanılıyorsa bağlaçtır.

Örn:

  1. i.            Yarın babamla annem gelecek. (ve) (bağlaç)
  2. ii.            Sabahleyin kuş sesleriyle uyandık. (birlikte) (edat/ilgeç)
  3. iii.            Ali ile Hasan tahtaya kalktı. (bağlaç)
  4. iv.            Ali’yle tahtaya kalktı. (ilgeç)

 

2)Cümle bağlaçları: Anlam ilişkileri açısından birbirini izlemesi gereken cümleleri bağlayan bağlaçlardır. Cümleye anlam katmaz, cümle içinde anlam kazanmış gibi görünürler.

“ki” bağlacı:

Anlam bakımından birbiriyle ilgili cümleleri bağlar.

  • Güneş öyle yakıcı ki sokakta insan bile yok.

Ki bağlacının cümleye kattığı anlamlar:

a.İki cümlede anlatılan durumların uyuşmazlığını bildirir:

  • Alemin ağzı torba değil ki büzesin.

b.Yakınma ve kınama gibi duyguları anlatmak için cümlenin sonuna getirilir:

  • Böyle de söylenmez ki!

c.Şaşkınlık bildirir:

  • Eve geldim ki kimse yok!

d.Şüphe veya endişe anlatır:

  • Acaba sınavı kazanır mı ki?

e.Neden sonuç ilişkisi kurar:
O kadar yoruldum ki kımıldayacak halim yok.

UYARI

1)Bağlaç olan “ki” daima ayrı yazılır.Sıfat türeten ve zamir görevinde kullanılan “ki” ise bitişik yazılır:

  • Bir dert ki düşman başına.
  • Balkondaki çiçekleri sula(sıfat)
  • Balkondakileri sula(zamir)

2.Ki’den sonrasının kullanılmadığı cümleler anlatıma canlılık katar.

  • Öyle yorgunum ki…

“de ,da” bağlacı:

Bu bağlaç,cümleleri sözcük öbeklerini, aynı türden sözcükleri ve eş görevli öğeleri bağlar.

De, da bağlacı cümleye çeşitli anlamlar katar:

a.Daha önce geçmiş bir cümle veya eş görevli öğe ile sonraki arasında “-den başka” anlamıyla ilişki kurar:

  • Arkadaşımdan kalem de aldım.
  • Tiyatroya ben de gideceğim.

b.Azarlama, yalvarma, küçümseme, yakınma, övme:

  • Gelirim dedi de gelmedi.
  • Para kazanayım da bak neler alacağım.

c.Koşul bildiren eklerden sonra “dahi, bile” anlamıyla kullanılır ve koşulun geçersiz olduğu anlamını katar:

  • Bunu sen de bilemezsin.
  • Çalışsa da kazanamaz.

d.Karşıt anlamlı cümleleri pekiştirerek bağlar:

  • Günlerce boş durdu da şimdi işi bitirmeye çalışıyor.

e.Bazı birleşik cümleleri “ama, fakat” ilgisiyle bağlar:

  • Bana sordu da söylemedim.

f.Bazı edat, bağlaç ve zarflardan sonra gelerek anlamı güçlendirir:

  • kadar da başarılı değil.

g.-erek, -ip ekli zarf- eylemlerden sonra eylemin oluş şeklini gösterir:

  • Gidip de gelmemek var.

h.Bir isteğe bağlı olan eylemi bağlamaya yarar:

  • Buraya gelsin de ne olursa olsun.

i. Tekrarlanan eylemler arasında sürekliliği sağlar.

  • Konuştu da konuştu.

k.Eşitlik anlamı(hem..hem)katar:

  • Seni de beni de tanıyor.

 

Örnek soru:

Aşağıdakilerden hangisinde “de” “da” bağlacı cümleye “eşitlik, gibilik” anlamı katmıştır?

A)O şiiri okumuş da anlayamamış.

B)Bundan sonra özür dilese de affetmem.

C)Gitti de bir mektup bile yazmadı.
D)Sözünü ettiğim elbiseyi aldım da giymedim.

E)Gazetedeki ilanı ben de görmüştüm.

(1994/ÖSS)

 

Cevap:

A’da, “ama” anlamıyla, iki eylemi bağlamıştır.

B’de, “bile” anlamıyla, koşulun geçersiz olduğunu belirtmiştir.

C ve D’de “ama” anlamıyla, iki cümleyi bağlamıştır.

E’de ise ilanı senin gibi, ben de gördüm anlamını katmıştır.

Yanıt E’dir.

 

Karşıt Cümleleri Bağlayanlar:

Ama, fakat, ancak, yalnız, lakin, halbuki, oysa, hiç olmazsa, hiç değilse, hoş, bununla birlikte, kaldı ki, ne var ki, şu var ki, yeter ki, nedir ki, gerçi, her ne kadar,..

Karşıt cümleler arasında kullanılmaması dil yanlışına neden olur.

“ama” bağlacı:

En çok kullanılan bağlaçlardan biridir. Fakat,lakin, ancak, yalnız gibi bağlaçlarla eş değerde bir bağlaçtır.

a.Bu bağlaç, çelişkili ve tutarsız iki cümleyi      bağlamaya yarar.

  • Çok güzel;  ama huysuz.
  • Ufak tefek; ama güçlü.

b.Uyarma ve koşullu bir ifade niteliğinde olan bir cümleyi, başka bir cümleye bağlar:

  • Haftaya geleceksin; ama ben burada olmayacağım.

c.Cümlede neden sonuç anlamı katar:

  • Buraya gelmiş; ama bize uğramamış.

d.Pekiştirme anlamı:

  • Güzel ama güzel bir dayak yedi

e.Dikkati çekmek için cümle sonuna konur:

  • Söylemezsen darılırım ama!

Örn:

ı.Bu adam zengin ama cimri. (karşıtlık)

  1. i.                Zamanında gelmezsen giderim ama.(uyarı)
  2. ii.            Para vereceğim ama harcamayacaksın! (koşul, şart)
  3. iii.            Güzel ama güzel bir söz söyledi. (pekiştirme)
  4. iv.            Arkadaşının kalbini kırdı ama çok pişman oldu. (neden)

 

Örnek soru:

Aşağıdakilerden hangisinde, “ama” sözcüğü, pekiştirme görevinde kullanılmıştır?

A)Çok zorlandım; ama yararı olmadı.

B)Bir zamanlar burada eski ama sağlam bir ev vardı.

C)Bir derdin var senin; ama bana söylemek istemiyorsun.

D)Yine gelecekmiş; ama çok kalmayacakmış.

E) O günden sonra onu hiç ama hiç görmedim.

Çözüm:

Ama bağlacı:

A, B, C ve D’ de, iki cümleyi bağlamıştır.E’de ise “pekiştirme” görevinde kullanılmıştır.

Yanıt E’dir.

 

Cümleleri Neden-Sonuç İlgisiyle Bağlayanlar:

Çünkü, zira,öyle ki, kaldı ki, madem, mademki, değil mi ki,,,

“çünkü” bağlacı:

Bir neden belirtmek, açıklama yapmak için kullanılır.

Örn:

  1. i.            Kazandı, çünkü çalıştı. (neden-açıklama)
  2. ii.            Herkes evini sever, çünkü rahatı orada bulur. (neden, açıklama)

“Mademki” bağlacı:

“Değil mi ki,.. diği için” anlamları katar:

  1. i.            Mademki gelmeyecektin.niçin haber vermedin?

“öyle ki” bağlacı:

Ki’den sonraki bölüm, ki’den önceki bölümün sonucudur.

  • Çok değişmişti öyle ki onu tanıyamayacaktım.
  • Öyle değişmişti ki onu tanıyamayacaktım.

“kaldı ki” bağlacı:

Bununla birlikte, bundan başka:

  • Dışarı çıkamam hastayım, kaldı ki hava soğuk.

Cümleleri Koşul İlgisiyle Bağlayanlar:

Ola ki, varsayalım, diyelim ki,(olasılık) ancak, yalnız, ise, şayet, eğer, ... (koşul)

Özetleme Bağlaçları:

Kısaca, yani, sözün kısası, özetle, açıkçası, demek, demek ki, demek oluyor ki, o halde, şu halde, anlaşılıyor ki, ...

“kısaca” bağlacı:

  • Kısacası bu sonu beklemiyordum.

Pekiştirme Bağlaçları:

Hem, hem de, üstelik, hatta, ayrıca, bundan başka, bile, de, ....

“bile” bağlacı:

“de, dahi” bağlaçları ile anlamdaştır:

  • Seni bile umursamadı.
  • Artık,özür dilese bile affetmem.

 

“hatta” bağlacı:

  • Ona inanmış, hatta güvenmiştim.

Olasılık Bağlaçları:

Yoksa, anlaşılan, görünüşe göre, ...

“yoksa” bağlacı:

  • Bağırma yoksa dayak yersin.

ORTAK BAĞLAÇLAR:

1) Sıralama Bağlacı: ve

2)Eşdeğerlik Bağlacı: ya da, veya, yahut, veyahut,...

3)Yineleme Biçimli Bağlaçlar: ya...ya, gerek...gerek, ister,,,ister, de...de, hem ...hem, ha...ha, ama... ama, ne ...ne, ....

 

“ne..ne” bağlacı:

Bu bağlacın temelde iki görevi vardır:

Eşdeğerli öğeleri bağlamak ve kullanıldığı

cümleye olumsuzluk anlamı katmak:

Ne hasta bekler sabahı

Ne de taze ölüyü mezar

Ne de şeytan bir günahı

Seni beklediğim kadar.

Bu örnekte yüklemler olumlu; ama cümle

anlamca olumsuzdur.

 

 

 

UYARI

a.Yüklemin, bağlaçtan önce kullanılması koşuluyla yüklemin olumsuz kullanıldığı da olur:

  • Sallanmaz bu kalkışta ne mendil ne de bir kol

b.Cümlenin eylemi koşullu olursa:

  • Ne sen ne de ben gitmeseydik böyle olmazdı.

c.Eylemden önce olumsuz anlam veren bir ünlem veya zarf varsa:

  • Ne sinemaya ne maça sakın gitmeyin.

ne..ne bağlacı eş değer öğeleri bağlar:

  • Ne sıcak ne soğuk(İkisinin ortası, iki sıfatı bağlamış.)
  • Ne aradı ne sordu(Eylemleri bağlamış)
  • Ne seni sordu ne beni(Nesneleri bağlamış.)

 

 

“hem..hem” bağlacı:

Bu bağlaç “hem” şeklinde kullanılabileceği gibi “hem…hem” biçiminde de kullanılabilir.

a.”Zaten, özellikle” anlamında kullanılır:

  • Hem, olay senin bildiğin gibi değil.
  • Hem, siz yoktunuz.

b.Açıklayıcı nitelikte olan ikinci cümleyi birbirine bağlar:

  • Güzel, hem de çok güzel kız.
  • Gidiyor, hem de koşarak gidiyor.

c.hem..hem biçiminde kullanılarak görevdeş öğeleri, cümleleri pekiştirme, eşitlik, b,rlikte olma veya karşıtlık anlamıyla bağlar:

  • Hem kel hem fodul.
  • Hem yetenekli hem bilgili.

“ya..ya” bağlacı:

İki birimden birini tercih etme anlamıyla bağlar:

  • Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli.
  • Ya seninle yaşamak
  • Ya da seninle yok olmak

Ya.. ya bağlacı:

a.İki özneyi birbirine bağlar:

  • Şiiri ya Ali ya Ayşe okuyacak.

b.İki nesneyi bağlar:

  • Ya kapıyı kapat ya pencereyi.

c.İki dolaylı tümleci bağlar:

  • Ya sinemaya gideriz ya tiyatroya.

d.İki cümleyi bağlar:

  • Ya ben bir şey bilmiyorum ya sen çok akıllısın.

BİÇİMLERİ AÇISINDAN BAĞLAÇLAR:

1)     Basit yapılı bağlaçlar: ve, de, ama, ile,...

2)     Türemiş yapılı bağlaçlar: yalnız, ayrıca, örneğin,...

3)     Bileşik yapılı bağlaçlar, oysaki, halbuki, veyahut,...

4)     Öbekleşmiş bağlaçlar: ya da, ne de, yeter ki,...

SORULAR

1)”ile” kelimesi aşağıdakilerden hangisinde bağlaç olarak kullanılmıştır?

A)Para ile sevgi alınamaz.

B)İlkbaharın gelmesi ile yağmurlar başladı.

C)Annemi özlem ile bekliyorum.

D)Tiyatro ile sinema görsel sanatlardır.

E)Onu hasret ile yad ettik.

2)“Yalnız” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç görevinde kullanılmıştır?

a)      Adam yalnız yaşamaya bir türlü alışamamıştı.

b)      Arkadaşım beş yıldır bu evde yalnız kalıyor.

c)      Büyük yazar, sonunda bu yolda yalnız kaldı.

d)      Biz de geliriz; yalnız çok oturmayız.

e)      Bu konuyu yalnız o biliyordu.

 

3)“ve” bağlacı, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?

a)      Sırtında eski ve kirli bir ceket vardı.

b)      Saatini ve anahtarlarını masanın üzerinde unutmuş.

c)      Yardımlarınız için size ve arkadaşlarınıza teşekkür ederiz.

d)      Yarın ve bir sonraki gün köy okullarını dolaşacağız.

e)      Kimseye kulak asmadı ve sonunda istediğini elde etti.

4)Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “da,de” yerine “bile” sözcüğü getirilebilir?

A)Otobüsle gitse de yetişir.

B)Ders çalıştı da kazandı.

C)Bir de sen olmasan halimiz ne olur.

D)Bu kitabi kütüphaneye gittim de aldım.

E)Çocuğu azarladı da gitti.

5)”Mustafa Kemal bir sahil çocuğu olduğu için denizi çok severdi; fakat hastalığının son günlerinde özlem duyduğu yer, bir çam ormanlığı olmuştur.” cümlesindeki “fakat” bağlacının yerine aşağıdakilerden hangisi getirilemez?

A)ama

B)yalnız

C)ancak

D)sadece

E)mademki

6)”ise” sözcüğü hangi cümlede bağlaç olarak kullanılmıştır?

A)Alilere gidersen benden selam söyle

B)Ben futbolu severim, kardeşimse basketbolu…

C)Yağmur yağarsa işlerimiz durur.

D)İnsanlar birbirini severse savaş olmaz.

E)O gelmiş ise iş tamamdır.

7)”ve” bağlacı aşağıdakilerden hangisinde sıfatları bağlamıştır?

A)Anne ve babasını çok özlemiş.

B)Büyük ve geniş bir evleri vardı.

C)Erol sıkıntılı ve üzgün görünüyordu.

D)Oraya gittim ve onu gördüm.

E)Yeni bir elbise ve ayakkabı almıştı.

8)”Dünya bu şekilde giderse gelecek nesillere….bir ağaç..bir damla temiz su kalır.”

Cümlesindeki boşluklara aşağıdakilerden hangisi getirilirse “gelecek nesillere bir ağaç ve bir damla temiz su kalmayacağı” anlamı çıkar?

A)hem-hem

B)ister-ister

C)gerek-gerek

D)ne-ne

E)de-de

9)Aşağıdakilerden hangisinde “yalnız” kelimesi “fakat” kelimesiyle aynı türde kullanılmıştır?

A)İşlerin yapılmasında bana yalnız sen yardım ettin.

B)Bu kitabı okudum yalnız kitapta anlamadığım yerler de var.

C)Evde yalnız kalmayı hiç sevmem.

D)İnsan bu kalabalıkta bile yalnız kalıyor.

E)Yalnızım dostlarım yalnızım yalnız..

10)”Ancak” kelimesi aşağıdakilerden hangisinde “sadece” anlamında kullanılmıştır?

A)Söylediklerini duydum ancak anlayamadım.

B)Bu duruma ancak üç gün dayanabildi.

C)Onu gördüm ancak ona bir şey demedim.

D)Tatile gidecektim ancak işim bitmedi.

E)Seviyordum ancak mantığım el vermedi.

11)”ne..ne” bağlacı aşağıdakilerden hangisinde cümleye farklı bir anlam katmıştır?

A)Su ne sızak ne soğuk.

B)Ali ne sinemayı ne tiyatroyu sever.

C)Ne bir haber gönderdi ne de bir mektup yazdı.

D)Buralara ne gelen var ne giden.

E)Ne anadan ne yardan..

12)Aşağıdakilerden hangisinde bağlaç aynı türden sözcükleri birbirine bağlamıştır?

A)Ali ile Ahmet kardeştir.

B)Biz de buraya alıştık.

C)Sen ki şehit oğlusun…

D)Düşündüm fakat bir çözüm bulamadım.

E)Sen de sevseydin keşke..

13)Hangi cümlede bağlaç yoktur?

A)Kendisi ne uğradı ne haber verdi.

B)Yaz geldi ama havalar ısınmadı.

C)Tatile yeni arabaları ile çıktılar.

D)Bu evi beğenmedik ki kiralayalım!..

14)Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “da, de” çıkarıldığında cümlenin anlamında bir değişiklik olmaz?

A)Bu yüzden bana hiç de yabancı gelmedi.

B)Bu şiiri de bana okuyabilir misin?

C)Geziye sen de katılmamışsın.

D)Bu yaz da tatile çıkacağız.

E)Kızları da avukat oluyormuş.

15)Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de,da” yerine “bile” kelimesi getirilebilir?

A)Geç yatsa da erken kalkar.

B)Çalışmaya başladı da sıkıntıdan kurtuldu.

C)Bir de top bulduk mu gerisi kolay!

D)İstediği de iyi bir kalem olsa alırdım.

E)Bu kadar da olmaz yani.

METİN İNCELEMESİ

Çok defa muhtarla bile boy ölçüşmeye kalkışırdı.

Çok defa muhtarla dahi boy ölçüşmeye kalkışırdı.

Düze insan de dağdan güzsen bile hapiste olsan bile yitip gitsen bile ölsen bile sen onların gözüne batmış çelik bir dikensin.

Ne vaziyetlerinin ehemmiyetini ne de kahramanlığını; ne kahraman olacakları veya ölüp gidecekleri günü düşünüyorlardı.

Karşımda, yaşlı adamın yanında, yine yaşlı bir adamla bir de oğlu veya torunu yerinde görünen bir delikanlı oturuyordu.

Hayır, dedi mecmuanı kapatacaksın. Ancak dün akşam konusu geçen mevzuuyla ilgili bir durum gözüme ilişti mi sen ve arkadaşlarından rica edeceğim, bana gelip o yazıyla ilgili ne demek istediğinizi anlatacaksınız.

Yukarıdaki metinlerde bağlaçlar çıkarıldığında cümlenin akışı bozulmaktadır. Çocuklara metin içerisinde bağlaçlar buldurulabilir.Çıkarılıp yerlerine eş değerli bağlaçlar koymaları istenebilir.Ya da bağlaçları kullanarak buna benzer metinler yazmaları istenebilir.

Son Güncelleme: Cumartesi, 02 Ekim 2010 18:44
 

Yorum ekle

Yapılan Yorumlar

Facebook Grubumuza Katılın!

Site Bilgileri