Sözlü Edebiyat Türleri

KOŞUK: Sığır ve şölen törenlerinde ozanların kopuz eşli­ğinde söyledikleri, genellikle konusu aşk, yiğitlik, doğa sevgisi olan şiirlerdir.

SAGU: Yuğ törenlerinde ölen kişinin yiğitlik, cömertlik, iyilikseverlik gibi erdemlerini dile getiren, kopuz eşliğinde söylenen şiirlerdir. Bu şiirlerde doğa be­timlemelerine de yer verilir.

SAV: Atasözlerinin en eski biçimleridir. Çoğunda ölçü ve uyak kalıntıları görülür. Günümüzde biraz de­ğişmiş olarak hâlâ kullanılırlar.

DESTAN

* Ulusal edebiyatların başlangıç eserleri olan des­tanlar, evrenin yaradılışıyla ilgili kimi efsanelerin ya da toplumu derinden etkileyen savaş, kahra­manlık, göç, doğal afet gibi olayların kolektif ha­yal gücüyle zenginleştirilmiş uzun manzum hikâ­yeleridir.

* Başka ulusların edebiyatlarında olduğu gibi Türk edebiyatının da ilk örnekleri destanlardır.

* İslamiyet'ten önceki dönemde oluşan Türk des­tanlarının hiçbirinin tam ve orijinal metni yoktur. Bunun sebebi bu destanların yazıya geçirilme­mesi, yani Homeros veya Firdevsi gibi büyük bir destan şairi tarafından derlenerek yeniden ve ki­şisel bir üslupla biçimlendirilmemesidir. Bu destanlar hakkında bugünkü bilgilerimiz Divan-ü Lügati't Türk'ten ve başta Çin, İran, Arap belgeleri olmak üzere çeşitli kaynaklardan derlenmiştir.

Oluşum sırasıyla bu dönemin başlıca destanları şunlardır:

1. Altay - Yakut destanı

Yaradılış Destanı: Türk destanları arasında en eskisidir. Evrenin yaratılışını, iyilik ve kötülüğün kaynaklarını, evrendeki düzeni konu edinen Yaradılış Des­tanı, Şamanizmin izlerini taşır. Bu dine göre, dünyada ölen iyi ruhlar bir kuş kılığına girerek iyilik derecelerine göre gökteki ışık âlemine; kötü ruhlar ise kötülüklerinin derecesine göre yer altında karanlıklar âlemine giderler.

2. Saka Türkleri dönemi

Alp Er Tunga Destanı: Saka Türklerinin İranlılarla savaşları ve Alp Er Tunga'nın yiğitliği anlatılır. Alp Er Tunga M.Ö. VII. yüzyılda yaşamış bir Saka hükümdarıdır. Türk - İran savaşlarında ün kazanmış İran hü­kümdarı Keyhüsrev'e yenilerek öldürülmüş­tür.

Şu Destanı: Saka Türklerinin Makedonya hükümdarı İs­kender'le olan savaşları ve Şu'nun yiğitliği an­latılır. Destana kahraman olarak adını veren Şu, M.Ö. IV. yüzyılda yaşamış bir Türk hü­kümdarıdır. Bu destan, Türkler arasında XI. yüzyıla kadar yaşamış ve bu yüzyılda Kaş-garlı Mahmud tarafından kayda geçirilmiştir.

3.  Hun Türkleri dönemi

Oğuz Kağan Destanı: M.Ö. II. yüzyılda doğduğu anlaşılan Oğuz Destanı, ancak XIII. yüzyılda yazıya geçirilebilmiştir. Hun Hakanı Mete'nin yiğitlikleri ve ül­kesini genişletip oğulları arasında nasıl bölüş­türdüğünü anlatan destandır.

4. Göktürkler dönemi

Bozkurt Destanı: Düşmanları tarafından yok edilen Göktürklerin dişi bin kurttan yeniden tü­reyişinin destanıdır.

Ergenekon Destanı: Göktürklerin yok edildiği bir düşman saldırı­sında sağ kalan az sayıda Türkün, Ergenekon denilen küçük bir yurtta çoğalmalarını ve de­mir bir dağı delerek oradan çıkmalarını anlatır. Ergenekon Destanı, önce XIII. asır Moğol ta­rihçisi Reşidüddin tarafından yazıya geçiril­miştir. Yazarın Câmi'ü't-Tevarih, adlı kitabına kaydettiği bu rivayet, Farsçadır.

5.  Uygur Türkleri dönemi

Türeyiş Destanı: Eski Hun hakanlarından birinin, ancak bir tan­rı ile evlenecek kadar güzel iki kızı olduğunu ve Dokuz Oğuzların bu kızlarla evlenen bir bozkurdun çocukları olarak çoğaldıklarını an­latır.

Göç Destanı: Çin prensesiyle evlenen Uygur hakanının kut­sal bir kayalığı parçalatarak Çinlilere verme­siyle görülen uğursuzluğun büyük bir kıtlığa neden oluşunu ve bunun üzerine Türklerin Beşbalıg bölgesine göç edişini anlatır.

İlk Türk Şiiri

Bir Çin kaynağında çevirisine rastlandığı için söy­lendiği zamanı ve anlamını bildiğimiz ilk şiir, acı bir anıyı dile getirir. M.Ö.119'da Hunlar savaşta yenilmiş ve kaybettikleri topraklar için ağıt Bu şi­irin çevirisinden bir dörtlük şöyledir:

Yen-çi-şan dağını yitirdik Kadınlarımızın güzelliğini aldılar Si-lan-şan yaylasını yitirdik Hayvanlarımızı üretecek yeri aldılar

Adı Bilinen İlk Türk Şairi

Divan-ü Lugati't Türk'te adı geçen, fakat hiçbir eserini bilmediğimiz Çuçu'dan daha önce yaşa­dığı sanılan Aprınçur Tigin, adı ve şiiri bilinen ilk Türk şairi sayılmaktadır. Uygur Türkçesiyle yazdı­ğı dinsel nitelikli şiirlerin yanında sevgi konulu şi­irleri de olan Aprınçur Tigin, Türkçenin ilk lirik şa­iridir aynı zamanda.

Şamanlar:

Şaman törenlerinin başkişisi olan büyücü ozanla­rın genel adı "şaman"dır.

Tunguzca kökenli bu sözcük "coşku, heyecan, sıçramak, oynamak, dövünmek" gibi anlamlar ta­şır.

Şaman, ataların ruhlarıyla ilişki kurar. Gökteki tanrılara kurban sunmak, ölünün ruhunu gökyü­züne uçurmak, hastalıkları sağaltmak, şamanın görevlerindendir. İyi bir şair olmanın yanında us­ta bir dansçı olan şaman, gerçekleşmesi istenen olayları taklit eder.

Törenlere özel giysisiyle katılan şamanın ayin sırasında en önemli aracı davul, bazen de kopuz­dur.