Uyak Bilgisi

Dize sonlarında görülen, farklı anlam ve işlevdeki ses veya seslerin benzerliğine uyak (ayak, kafiye) denir.

Halk edebiyatında genellikle yarım ve cinaslı uyak kullanılırken, Divan edebiyatın­da yarım ve zengin uyak daha sık kullanılmıştır.

Uyaklar yapılışlarına ve dizilişlerine göre iki başlıkta incelenir:

A) YAPILIŞLARINA GÖRE UYAKLAR

1.   Yarım Uyak: Dize sonlarındaki tek ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

Ecel büke belimizi

Söyletmeye dilimizi

Hasta iken halimizi

Soranlara selam olsun

"i" sesi yarım uyak.

Hatırla bir gün camı açtığını

Duran bir bulutu, bir kuşun uçtuğunu

"-ç" sesi yarım uyak.

2.   Tam Uyak: Dize sonlarında bir ünlü, bir ünsüz iki ses benzerliğine dayalı uyak türüdür.

Dedem koynunda yattıkça benimsin ey güzel toprak

Neler yapmış bu millet, en yakın tarihe bir sor bak

"toprak, bak" sözcüklerindeki "ak" sesleri tam uyak oluşturmuştur.

Orhan zamanında kalma bir duvar

Onunla bir yaşla ihtiyar çınar

"duvar, çınar" sözcüklerindeki "ar" sesleri tam uyaktır.

3.   Zengin Uyak: Dize sonlarında ikiden fazla ses benzerliğine dayanan uyak tü­rüdür.

Bir zafer müjdesi burda her isim

Yekpare bir anda gün, saat, mevsim

"isim, mevsim" sözcüklerinde "sim" sesleri zengin uyak oluşturmuştur.

Bin bahçeli beldemizi yâd ellere bırak«k.

Gölgesinde barınacak tek ağacım yok artık.

"bıraktık, artık" sözcüklerindeki "tık" sesleri zengin uyaktır.

** Bir dizede tek başına yer alan bir sözcüğün başka bir dizede bir sözcüğün içinde yer almasına "tunç uyak" denir.

Ay asar kandilini

Suya sarkan dilini

Kimi solgun, sarışın; kimi ak, kimi kara

Kiminin arkasından görünüyor Ankara

4.   Cinaslı Uyak: Yazılışları ve söylenişleri aynı, anlamları farklı (sesteş) sözcük­lerle yapılan uyak türüdür.

Ben sana bülbül, bana sen gülsen ol (gül bahçesi)

Ko beni ağlayayın, sen gül, şen ol (gülmek, neşeli olmak)

Kalem böyle çalınmıştır yazıma (kader, talih)

Yazım kışa uymaz, kışım yazıma (mevsim)