Ünlü Daralması

"e, a" geniş ünlüleri ile biten eylemlere "-yor" eki getirildiğinde "a, e" geniş ünlüleri daralarak "ı, i, u, ü"ye dönüşür. Buna "ünlü daralması" adı verilir.

bekle-yor --> bekliyor,

dinle-yor --> dinliyor,

anla-yor- --> anlıyor...

** "-yor" eki ünsüzle biten bir eyleme getirildiğinde başına bir dar ünlü alır. Bu tür kul­lanımlar ünlü daralması olarak değerlendirilmemelidir.

yap-ıyor (yapıyor)

git-iyor (gidiyor)

anla-t-ıyor (anlatıyor) gibi örneklerde daralma yoktur.

** Şimdiki zamanın "-me, -ma" ekiyle olumsuz yapıldığı her çekimli eylemde ünlü daralması görülür:

bekle-me-yor --> beklemiyor,

yap-ma-yor --> yapmıyor...

** "ye-" ve "de-" eylemleri geniş ünlü ile biter. Bu nedenle bu eylemler "-yor" ekini aldıklarında daralma olur:

ye-yor --> yiyor,

de-yor --> diyor

** Bu iki eylem tek heceli olmalarından dolayı "y" kaynaştırma harfinin etkisiyle de daralmaya uğrar:

de-y-ecek --> diyecek

ye-y-ecek --> yiyecek

de-y-en --> diyen

ye-y-en --> yiyen

de-y-erek --> diyerek

ye-y-erek --> yiyerek

** "y" kaynaştırma harfinden önce birden fazla hece varsa daralma konuşma dilinde olabilir; ancak yazıda gösterilmez. Gösterilirse yazım yanlışı yapılmış olur.

bekle-y-ecek-im --> bekleyeceğim (doğru), bekliyeceğim (yanlış)

gel-me-y-ecek --> gelmeyecek (doğru) gelmiyecek (yanlış)

Örnek Soru

"a, e" geniş ünlüleriyle biten bir sözcüğü "-yor" eki getirildiğinde bu geniş ünlüler daralarak "ı, i, u, ü" ünlülerinden birine dönüşür.

Aşağıdakilerden hangisinde bu kuralı örnekleyen bir sözcük kullanılmıştır?

A) Yiyecekleri mutfaktaki dolaba yerleştiriyorum.

B) Daha dikkatli davran diye seni uyarıyorum.

C) Bu tür şarkıları çok güzel söylüyorsun.

D) Temmuz ayında ön kayıtlar bitiyormuş.

E) Eleştirileriyle yapıcı değil, yıkıcı oluyor.

Cevap: B