İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

A.   GENEL ÖZELLİKLER

* Başlangıcı kestirilemeyen çok eski dönemlerden X.-XI. yüzyıla kadar devam etmiştir.

* Bu dönem ürünleri Orta Asya bozkırlarındaki gö­çebe yaşam biçiminin izlerini taşır. Avcılık ve hay­vancılığın başlıca geçim kaynakları olduğu bu ya­şam biçiminde Şamanizm, Budizm, Manihaizm gibi inançlar da belirleyici olmuştur.

* Dil arı Türkçedir. Çince, Sanskritçe, Moğolca gibi yabancı dillerden geçen sözcükler yok denecek kadar azdır. Anlatım yalın ve içtendir.

* Zamanımıza çok azı ulaşabilen bu dönem ürün­leri anonim nitelikte olup sözlü edebiyat ürünleri ve yazılı edebiyat ürünleri olmak üzere iki gruba ayrılır.

Sözlü Edebiyat

* Sözlü edebiyat ürünlerini besleyen üç önemli tö­ren vardır. Bunlar "sığır" denilen av törenleri, "şö­len" denilen kurban ve ziyafet törenleri, "yuğ" de­nilen yas törenleridir.

* Bu törenlerde Türk boylarında ozan, kam, baksı, oyun, şaman adı verilen şairler, kopuz çalarak koşuk ve sagular söylerler.

* Sözlü edebiyat türleri, sav, koşuk, sagu ve des­tandır.

* Bu dönem şiirinde nazım birimi dörtlüktür. Uyak dü­zeni genellikle abab/cccb... dizilişindedir. Da­ha çok yarım uyak kullanılır ve rediften yararlanılır. Türkçenin kendi olanaklarından doğan hece ölçü­sü, ahengin en önemli öğesidir. Yedili, sekizli ve 4+4+4 duraklı on ikili kalıplar çok sevilmiştir.

* Yiğitlik, doğaya ve hayvanlara duyulan sevgi, bi­nicilik, ata ve silaha bağlılık, avcılık, savaş, doğa olayları karşısında duyulan heyecan, aşk, din gi­bi konulara yer verilmiştir.

* Sözlü edebiyat ürünleriyle ilgili başlıca kaynaklar Divanü Lugati't-Türk adlı eser ve Çin belgeleridir.

Yazılı Edebiyat

* Büyük ölçüde sözlü bir edebiyat olan bu dönem edebiyatında yazılı ürünler çok azdır.

* En eski metinler Göktürklere ait "Yenisey Yazıtla­rı"dır. Ancak ilkel bir tarzda yazıldıkları için bu metinler edebi değer taşımazlar.

* VIII. yüzyıla ait "Göktürk Yazıtları" (Orhun Kitabele­ri) ise Türk edebiyatının ilk yazılı ürünleri sayılır. Bu yazıtlarda Göktürklerin Çinlilerle yaptıkları savaşlar, Göktürk Devleti'nin parçalanışı ve yeniden kuruluşu anlatılmakta; Göktürklerin komşularıyla ilişkileri, ge­lenek görenekleri hakkında bilgi verilmektedir.

* Yazıtların bir yüzü Çince olup diğer yüzleri 38 harfli Göktürk alfabesiyle ve düzyazı biçiminde yazılmıştır. Bu metinlerde kullanılan dilin işlekliği, anlatımın yoğun, özlü ve içten oluşu, Türklerin VIII. yüzyıldan önce de -yaygınlaşmasa da- ge­lişmiş bir edebiyat ve yazı diline sahip olduklarını düşündürmektedir.

* Tarih, anı ve söylev türünün bir bakıma ilk örnek­leri sayılabilecek yazıtlarda Bilge Kağan ve Kül Tigin, Türk ulusuna, Türk beylerine seslenmekte, onları ulusal benlik ve bilince sahip kılmak için birleşmeye çağırmakta, onları uyarmaktadır.

* Göktürk Yazıtları ilk olarak Ruslara esir düşen İs­veçli subay Strahlenberg tarafından 1722'de bu­lunmuştur. Yazıtlar, 1893-1895 yıllarında Dani­markalı Thomsen tarafından okunarak bilim dün­yasına tanıtılmıştır. Tarih, edebiyat ve toplum bili­mi açısından çok değerli belgelerdir.

Tonyukuk Anıtı: 725 yılında Vezir Ton­yukuk tarafından yazdırılmıştır. Metin yaza­rı olan Tonyukuk, Türk edebiyatının adı bili­nen ilk yazarı sayılır.

Kül Tigin Anıtı: 732'de Bilge Kağan tarafından ölen karde­şi Kül Tigin adına yazdırılmıştır. Yolug Tigin'in yazdığı bu metinde Bilge Kağan konuşmaktadır.

Bilge Kağan Anıtı: 735 yılında Bilge Kağan adına onun ölümünden sonra yazdırılmıştır. Yazarı Yolug Tigindir.

* Bu dönemin yazılı ürünleri Göktürk Yazıtları'ndan sonra Uygur Türkçesi ile yazılan ürünlerle sür­müştür. Bunlar Şamanizm inancını terk edip Ma­ni ve Buda dinlerini benimseyen Uygur Türklerine ait dinsel nitelikli ürünlerdir. Başlıcaları; Turfan Metinleri (Sekiz Yükmek), Altun Yaruk Altın Işık), İki Kardeş Hikâyesi (Prens Kalyanamkara ve Papamkara) adlı kitaplardır.

* Bu ürünler Soğdlardan alınan 18 harfli Uygur al­fabesiyle yazılmıştır.

Uygur Metinleri

Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın): Çinceden çevrilen Sekiz Yükmek'te Burkancılığa ait dinî - ahlâki inanışlar ve bazı pratik bilgiler vardır. Uygurlar arasında çok yayılan bu eser; kısa cümleleriy­le, içten anlatımı ve zengin söz varlığıyla dikkati çeker.

Altun Yaruk (Altın Işık): Burkancılığın temellerini, felsefesini ve Buda'nın menkıbelerini içerir. Bunlardan en meşhurları "Şehzade ile Aç Pars Hi­kâyesi" (Açlıktan ölmek üzere olan parsı kurtarmak için kendini feda eden şehzadenin hikâyesi), Dantipali Beğ Hikâyesi (Emrindeki geyikleri kurtarmak için kendini fe­da eden geyikler beğini Dantipali Beğ öldürür ve kor­kunç alevler de Dantipali Beğ'i yutar) ve Çaştani Beğ Hikâyesi (Ülkesindeki insanlara hastalık ve bela getiren şeytanlarla Çaştani Beğ'in mücadelesidir.

Irk Bitig (Fal Kitabı): Göktürk yazısıyla yazılmış bir fal kitabıdır. Her biri ayrı fal olarak yazılan 65 paragraftan oluşur. Çeşitli ina­nışlar ve masal unsurlarının bulunduğu kitapta günlük dile ait pek çok kelime de vardır.

Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi

(İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade):

Burkancılığa ait bir menkıbenin hikâyesidir: İyi dü­şünceli şehzadenin bütün canlılara yardım etmek ve canlıların birbirlerini öldürmelerini engellemek için bir mücevheri elde etmek üzere yaptığı maceralı yolculuk anlatılır.